Nowa Ruda

Nowa Ruda (niem. Neurode, w gwarze kłodzkiej Noiroode, cz. Nová Ruda) – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, siedziba miasta i gminy wiejskiej Nowa Ruda, wchodzi w skład aglomeracji wałbrzyskiej; nad rzeką Włodzicą.

Nowa Ruda uzyskała lokację miejską przed 1360 r.^[4] W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecnie Nowa Ruda pełni funkcję ponadgminnego ośrodka administracyjno-edukacyjnego dla mikroregionu noworudzko-radkowskiego.

Nową Rudę zamieszkuje niemal 20,7 tys. mieszkańców^[1], co czyni ją drugim miastem, po Kłodzku, pod względem liczby ludności w powiecie kłodzkim oraz 18. miastem w województwie dolnośląskim. Nowa Ruda jest ważnym węzłem komunikacyjnym, krzyżują się tutaj trasy wojewódzkie. W mieście znajduje się stacja kolejowa, dzięki czemu można do Nowej Rudy dotrzeć koleją, busami Beskid i autobusami PKS-u oraz CDS s.r.o. z Broumova^[5][6].

Nowa Ruda położona jest w Sudetach Środkowych, nad rzeką Włodzicą i jej dopływami; pomiędzy Górami Sowimi, Bardzkimi, Suchymi i Stołowymi, w dolinach i obniżeniach pomiędzy wzniesieniami Wzgórz Włodzickich. Pod względem historycznym Nowa Ruda leży w ziemi kłodzkiej.

Miasto podzielone jest na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec.

Sąsiednie gminy to: Nowa Ruda (gmina wiejska), Radków.

Nowa Ruda, miasto położone w dolinie rzeki Włodzicy i jej dopływów, swą historią sięga XIII w. Miasto założone zostało za czasów kolonizacji na prawie niemieckim pod rządami króla czeskiego Przemysława Otokara II (1233–1278), który panował od 1253 do swojej śmierci. Pierwsza pisemna wzmianka o Nowej Rudzie, zamieszczona w najstarszej księdze fundacji miejskiej Kłodzka, datowana jest na 1337^[7] Dziesięć lat później, w 1347 osada należała do Hannusa Wustehubego, który w 1352 sprzedał noworudzkie dobra rodzinie Donynów^[8]. W latach 1350–1470 w mieście znacząco rozwinęło się rzemiosło takie jak tkactwo, szewstwo, oraz sukiennictwo^[7]. Od 1368 było siedzibą okręgu sądowego, którym zarządzał wójt. Poskutkowało to nadaniem statutu cechowego szewcom noworudzkim w 1404 oraz miejskim sukiennikom w 1416. Podczas wojen husyckich (1419–1436) miasto było parokrotnie najeżdżane w latach 1427–1429, co doprowadziło do jego zniszczenia. Po śmierci księcia Jana (1390–1428), ostatniego Piasta z linii ziębickiej, w 1428 miasto przeszło w ręce czeskie. Odbudowywało się ono długo i powoli na podstawie nowo nadanych praw w 1434 przez rodzinę Donynów. W tym samym roku po raz pierwszy wzmiankowana była kopalnia węgla kamiennego w mieście. W 1457 miasto uzyskało przywilej eksportu płótna, sukna i wyrobów z nich przygotowanych. Nowa Ruda w 1472 przeszła pod władanie Jerzego Stillfrieda, jednego z rycerzy króla Czech, Jerzego z Podiebradów^[7]. Jerzy Stillfried zaślubił także Annę von Donyn^[7], splatając w ten sposób dzieje miasta i swojej rodziny na trzy kolejne wieki^[8]. Wiek XVII zapisał się w historii miasta najazdem gen. hrabiego Franza Bernarda von Thurna(inne języki) w 1622. Z racji tego, iż Bernard I Stillfried i jego syn Henryk byli orędownikami wyznania protestanckiego, miasto zostało zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648)^[7]. Uwięzieni Stillfriedowie nawrócili się jednak na katolicyzm, w efekcie czego odzyskali wolność i prawo do dóbr noworudzkich. Miasto w 1742 zostało włączone do Prus, wskutek nabycia ziemi kłodzkiej przez króla Prus Fryderyka II^[7]. Stillfriedowie w ciągu następnych lat stali się właścicielami ⅓ obszaru ziemi kłodzkiej^[7]. Jednakże w 1810 Nowa Ruda wraz z przyległościami przeszła na własność rodziny von Magnisów^[7]. Pozostali oni właścicielami miasta aż do 1945.

Wcześniej, bo już w 1855 Nowa Ruda stała się siedzibą powiatu, który obejmował dwa miasta – Nową Rudę i Radków, oraz 37 osad wiejskich^[7]. Nastąpiło ożywienie gospodarcze, związane z prężnym rozwojem przemysłu włókienniczego, lecz przede wszystkim rozwijało się intensywnie górnictwo węgla kamiennego. Powstało wiele kopalń na terenie miasta m.in. kopalnia „Ruben” w Nowej Rudzie (później kopalnia „Nowa Ruda”), „Johann Baptysta” w Słupcu, „Rudolph” w Przygórzu oraz „Wenceslaus” w Ludwikowicach Kłodzkich^[7]. Od 1871 miasto należało do II Rzeszy Niemieckiej, od 1873 rozpoczęto wydobywanie łupków ogniotrwałych oraz kontynuowano eksploatację złoża czerwonych piaskowców. W 1879 doprowadzono do miasta kolej z Kłodzka, a w 1880 na stację w Nowej Rudzie wjechał pociąg z Wałbrzycha. Korzystny rozwój gospodarczy przerwał najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta, który miał miejsce 23 maja 1884. Spłonęła wówczas spora część śródmieścia, m.in. rynek i kościół parafialny^[7]. Działania wojenne podczas I wojny światowej ominęły miasto, jednak wielu mieszkańców miasta, zaciągniętych do armii niemieckiej, brało w niej udział i straciło życie^[8]. Miasto odczuło dość poważnie powojenny kryzys gospodarczy. Nastąpiła stagnacja gospodarcza, która doprowadziła do odebrania statusu miasta powiatowego Nowej Rudzie. Doszło do tego w 1932, na skutek reformy administracyjnej Niemiec. Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech ruch narodowosocjalistyczny zaczął wkraczać w życie miasta^[8]. W 1937 obchodzono uroczyście 600-lecie Nowej Rudy, a mieszkaniec miasta prof. Joseph Wittig wydał obszerną jego kronikę^[7]. Okres ten to także czas największej katastrofy górniczej w historii noworudzkiego górnictwa. W kopalni „Ruben” na skutek zawału w 1941 zginęło 187 górników^[7].

II wojna światowa ominęła miasto nie niszcząc jego zabudowy. Niemcy obsadzili miasto 17 Armią „Mitte”, ale rejon ten został okrążony przez 21 i 59 Armię 1 Frontu Ukraińskiego. Ostatecznie Armia Czerwona zajęła miasto bez walki dopiero po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945^[9]. Miesiąc później, w czerwcu, przybyli pierwsi Polacy^[7]. Początkowo prowadzone były spory z Czechami o to, do kogo ma należeć Ziemia kłodzka. Ostatecznie Nowa Ruda pozostała w granicach Polski. Obecną nazwę miasta zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946^[7]. Pierwszym polskim burmistrzem został Edward Miernik^[8]. Administracja polska dokonała wysiedlenia dotychczasowej ludności miasta do Niemiec; w jej miejsce napływali Polacy z centralnej części kraju oraz przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Pojawili się też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów^[7]. Spowodowało to trudności integracyjne społeczeństwa Nowej Rudy, z którymi miasto zmagało się przez wiele lat^[8].

Nowa Ruda po wojnie znacznie się rozbudowała. Powstało wiele zakładów przemysłowych dających pracę mieszkańcom, głównie w przemyśle wydobywczym i włókienniczym. Powstały kopalnie (Kopalnia Węgla Kamiennego „Nowa Ruda”; dawny „Ruben”, oraz Kopalnia Węgla Kamiennego „Słupiec”; dawny „Johann Baptysta”). Wybudowano Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar” (specjalizujące się w produkcji sztucznego jedwabiu) oraz oddział Dzierżoniowskich Zakładów Radiowych „Diora”^[8]. W 1954 Nowa Ruda po raz drugi w swej historii została stolicą powiatu^[7]. Do 1975, w którym ten status utraciła, była stolicą najmniejszego powiatu w ówczesnym województwie wrocławskim. W 1970, noworudzianie otrzymali nowy budynek Miejskiego Ośrodka Kultury, a w 1972 po raz pierwszy zorganizowano w Nowej Rudzie Festiwal Studentów Szkół Artystycznych^[8]. W 1973 Nową Rudę połączono administracyjnie w jeden organizm miejski z sąsiednim miastem Słupiec (który niespełna kilka lat wcześniej uzyskał prawa miejskie)^[7]. Druga połowa lat 70. XX w. to okres kolejnych tragicznych wypadków górniczych. W 1976, w KWK „Nowa Ruda” zginęło 17 górników, a w 1979 kolejnych 7^[7]. W okresie stanu wojennego w kopalni miał miejsce strajk, który zakończył się aresztowaniami i procesami. Okres transformacji ustrojowej zaznaczył się licznym udziałem mieszkańców miasta. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali w czasie pierwszych wolnych wyborów samorządowych wszystkie 28 mandatów w Radzie Miejskiej Nowej Rudy. Burmistrzem został Stanisław Łukasik^[8]. W lipcu 1990 ukazał się pierwszy numer lokalnej „Gazety Noworudzkiej”. W 1991 podpisano umowę o współpracy partnerskiej z niemieckim miastem Castrop-Rauxel^[7] oraz francuskim Wallers-Arenberg. Rok później z sąsiednim czeskim miastem Broumov podpisano podobną umowę^[7][8]. Transformacja ustrojowa odbiła się negatywnie na mieście. Zlikwidowano wszystkie większe zakłady przemysłowe. W 1992 w stan likwidacji postawiona została KWK „Nowa Ruda”, w 1994 zamknięto także pole „Piast”^[7]. Pole „Słupiec” działało do 2000, kiedy także uległo likwidacji. Los taki spotkał także pozostałe zakłady przemysłowe miasta. W 2001 upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar”, a nieco wcześniej filia dzierżoniowskiej „Diory”^[7]. Przez wiele następnych lat bezrobocie było głównym problemem miasta. W latach 1945–1975 Nowa Ruda należała do województwa wrocławskiego, lata 1975–1998 to okres przynależności do województwa wałbrzyskiego, a od 1999, Nowa Ruda należy do powiatu kłodzkiego, województwa dolnośląskiego.

• 1472–1482 – Georg (Jerzy) I von Stillfried und Rattonitz (1420–1482), wł. Nowej Rudy^[10]
• 1482–1483 – Paweł von Stillfried und Ratienitz^[10]
• 1482–1492 – Georg (Jerzy) II von Stillfried und Ratienitz (1459–1492), syn Jerzego I, wł. Nowej Rudy, Ścinawki Śr.^[10][11]
• 1492–1518 – Georg (Jerzy) III von Stillfried (zm. 1518), syn Jerzego II, wł. Nowej Rudy, Ścinawki Śr.
• 1518–1524 – Jakob Stillfried (1483–1529), syn Jerzego II, wł. Ścinawki Śr., Tłumaczowa, Włodowic, Woliborza, Krajanowa, Dzikowca^[10][12]
• 1524–1554 – Georg (Jerzy) IV Stillfried (1506–54), syn Jerzego III, wł. Nowej Rudy, Zacisza, Drogosławia, Ludwikowic, Świerk, Jugowa^[13]
• 1554–1566 – Rosina (Schaff)Gotschin, żona Jerzego IV^[14]
• 1566–1572 – Georg (Jerzy) V von Stillfried (1548–1586)^[13], wł. Nowej Rudy Jugowa, Zacisza, Drogosławia od 1572, Ścinawki Śr. od 1554
• 1572–1580 – Henryk Stillfried (1529–80), syn Jakoba (1483–1529), brat Jerzego V, wł. Nowej Rudy od 1572, Kapitanowo Ścinawce Śr.
• 1586 – Georg (Jerzy) VI von Stillfried
• 1586–1615 – Henryk Starszy Stillfried (1519–1615)^[15], syn Jakoba (1483–1529); żonaty z Elisabeth Pannwitz (1525-73)^[16][17][18];
  • Hans (Jan) von Stillfried Rattonitz (1549–1609)^[19], syn Henryka Starszego, wł. Drogosławia, Jugowa od 1600^[20]
    • Heinrich, syn Hansa, wł. Górnego Jugowa 1609
    • Tobiasza, syn Hansa, wł. Drogosławia1609
  • Adam, syn Henryka Starszego, wł. Woliborza i Ołdrzychowice Kł. od 1600
    • Hans Heinrich, syn Adama, wł. Woliborza
    • Adam Friedrich, syn Adama, wł. Woliborza od 1615
  • Henryk Młodszy, syn Henryka Starszego, wł. Nowej Rudy, Dolnych Włodowic i Ludwikowic od 1600
    • Heinrich, syn Henryka Młodszego, wł. Dolnych Włodowic od 1618
    • Georg, syn Henryka Młodszego, brat poprzedniego, wł. Dolnych Włodowic od 1622^[21]
• 1615–1637 – Bernhard I von Stillfried (1567–1537), syn Henryka Starszego, wł. Górnych Włodowic, Świerk, Bartnicy^[15][20][22]
• 1637–1669 – Bernhard II von Stillfried (1611–1669), syn Bernhard I^[15][22][23]
• 1669–1702 – Bernhard III von Stillfried und Rattonitz (1641–1702)^[24]
  • 1702–1720 – Raymund Erdmann Anton baron Stillfried von Rattonitz (1672–1720) ∞ Catharina von Wischnik (1674-1725)
    • Marianne von Stillfried (1695–1760) ∞ Franz Anton von Götzen(inne języki) (1693–1738)^[25]
• 1720–1739 – Johann Joseph I baron Stillfried von Rattonitz (1695–1739)^[26]
• 1739–1761 – Anna von Stillfried hrabina von Salburg (1703–1761)^[27], żona Johanna Josepha I
• 1761–1767 – Michael Raymund baron Stillfried und Rattonitz (1730–1796)
• 1767–1773 – Augustyn von Stillfried
• 1773–1796 – Michał Rajmund von Stillfried
• 1796–1805 – Johann Joseph II (Jan Józef), hrabia Stillfried und Rattonitz (1762–1805)^[28]
• 1805–1810 – Fryderyk August von Stillfried^[27]
• 1810–1945 – rodzina von Magnisów

Do wojewódzkiego rejestru zabytków, nr rej.: A/934/499 z 24.08.1959, na listę wpisane są obiekty^[29]:

Inne ciekawe miejsca

• Kompleks Sportowy-Rekreacyjny CTS w dzielnicy Słupiec (hala widowiskowo-sportowa, boiska, korty tenisowe, Aqua Centrum – basen z szeregiem atrakcji).

Okolice do zwiedzania latem

• Góry Sowie, Góry Stołowe, Góry Suche, Wielka Sowa, Wzgórza Włodzickie,
• Podziemne hitlerowskie miasta Gór Sowich: Osówka, Walim i Włodarz

Zimowe ośrodki narciarskie

• Sokolec, Rzeczka, Przełęcz Jugowska.

Dane z 31 grudnia 2010^[31]:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
Jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
Populacja	23 477	100	12 288	52,3	11 189	47,7
Gęstość zaludnienia [mieszk./km²]	633,7		331,7		302,0

Ludność – podział na dzielnice (dane z 30 czerwca 2004 r.^[32]):

• Nowa Ruda – Centrum – 10 528
• Nowa Ruda – Słupiec – 10 893
• Nowa Ruda – Drogosław – 3819^[33]

Liczba ludności na osiedlach mieszkaniowych:

• Osiedle Wojska Polskiego – 3679
• Osiedle XXX-lecia – 1897
• Osiedle Piastowskie – 1637^[33]

Piramida wieku mieszkańców Nowej Rudy w 2014^[34].

Nowa Ruda jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości i gmin. W mieście działa Miejski Ośrodek Kultury z kinem, Miejska Biblioteka Publiczna, działają dwa muzea: Górnictwa i Josepha Wittiga. Organizowane są imprezy zarówno plenerowe, jak i salowe z zakresu teatru, muzyki, czy tańca.

W 2016 Agnieszka Holland realizowała w mieście zdjęcia plenerowe i wnętrz do swojego filmu Pokot.

Miejski Ośrodek Kultury

W Nowej Rudzie życie kulturalne toczy się głównie wokół Miejskiego Ośrodka Kultury, którego początki sięgają 1971. MOK organizuje wiele imprez kulturalno-rozrywkowych, festynów; prowadzi zajęcia z dziedziny plastyki, muzyki, czy teatru. Ośrodek dysponuje dwiema salami. Jedną większą – na 360 miejsc, która jest jednocześnie salą kinową. Prowadzone tutaj „Kino MOK” wyświetla seanse filmowe dla mieszkańców miasta i nie tylko. Druga sala, mniejsza, może pomieścić około 200 widzów. Używana jest podczas imprez estradowych, teatralnych i muzycznych licznie organizowanych w Nowej Rudzie. Spośród najważniejszych imprez organizowanych w mieście wyróżniają się:

• Międzynarodowe Noworudzkie Spotkania z Folklorem
• Dni Nowej Rudy
• Turniej Tańca Towarzyskiego
• Noworudzki Filmowy Zawrót Głowy
• Dni Japonii
• Bieguny Kultury
• Smaki Pogranicza (zabawy kawą)
• Maraton Zumby
• Festiwal Góry Literatury od 2015
• Festiwal Dzieje się od 2023

Miejska Biblioteka Publiczna

Historia MBP w Nowej Rudzie sięga 1949. Biblioteka dysponuje dużym księgozbiorem, w którym znajduje się ponad 130 tysięcy woluminów; prenumeruje około 10 tytułów czasopism i gazet. Uzupełnieniem tychże zasobów są zbiory audiowizualne, w którym znajduje się ponad 2,5 tysiąca pozycji. Biblioteka jest współorganizatorem kilku wydarzeń kulturalnych, a mianowicie:

• Noworudzkich Spotkań z Poezją
• Ogólnopolskich Konkursów Poetyckich: O Laur Kosmicznego Koperka, im. Zygmunta Krukowskiego
• Polsko-Czeskich Dni Kultury Chrześcijańskiej.

Przy Miejskiej Bibliotece Publicznej w Nowej Rudzie działał Noworudzki Klub Literacki Ogma, który patronował i zrzeszał lokalnych poetów i twórców. Wydawane są antologie poetyckie.

Muzea

• Dom – Muzeum Josepha Wittiga – kronikarza Nowej Rudy (między Nową Rudą a Słupcem, na północ od szosy)
• Muzeum Górnictwa z podziemną trasą i kolejką górniczą (na północ od centrum)
• Muzeum Minerałów w Nowej Rudzie

W Nowej Rudzie znajdują się następujące placówki edukacyjne:

• Przedszkole Miejskie Nr 2
• Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 w Nowej Rudzie, ul. Stara Droga 39^[37]
• Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 2, ul. M. Kopernika 4-6^[38]
• Szkoła Podstawowa Nr 7^[39]
• Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Henryka Sienkiewicza w Nowej Rudzie
• Noworudzka Szkoła Techniczna im. Stanisława Staszica w Nowej Rudzie
• Centrum Szkoleniowo-Usługowe „KaeRtur” – niepubliczna placówka kształcenia ustawicznego i doskonalenia nauczycieli
• Centrum Kształcenia „Profesja” – szkoła niepubliczna zaoczna

• „Gazeta Noworudzka” – tygodnik
• NowaRuda24.pl – informacje i wydarzenia
• Nowa-Ruda.com – informacje kulturalne z Nowej Rudy i okolic
• nowaruda.info – informacje i wydarzenia
• „Noworudzianin” – tygodnik (2011-2020)
• Telewizja Sudecka
• „Wiadomości Gospodarcze”

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

• Kościół rzymskokatolicki:
  • parafia św. Barbary
  • parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej
  • parafia św. Mikołaja w Nowej Rudzie
• Świadkowie Jehowy:
  • zbór Nowa Ruda-Centrum
  • zbór Nowa Ruda-Słupiec (Sala Królestwa ul. Radkowska 24B)^[40]
• Kościół Ewangelicko-Augsburski:
  • filiał parafii w Wałbrzychu

Ludzi

• W Nowej Rudzie istnieje Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej (organem założycielskim zakładu jest Starostwo Powiatowe w Kłodzku). Zakład posiada 2 przychodnie rejonowe na terenie miasta (dzielnica Centrum i Drogosław), Ośrodek Zdrowia w Jugowie, Ośrodek Zdrowia w Bożkowie, oraz Szpital Rejonowy, w skład którego wchodzą działy: Wewnętrzny „A”, Wewnętrzny „B”, Pediatryczny, Zakład Opiekuńczo Leczniczy w Nowej Rudzie, Centralne Laboratorium Analityczne^{[potrzebny przypis]}.
• W Nowej Rudzie znajdują się również przychodnie niepubliczne: Lekarska Spółdzielnia Specjalistyczna „Evita” (3 przychodnie w dzielnicach: Centrum, Słupiec, Drogosław), Centrum Medyczne Euromed NZOZ, NZOZ „Zdrowie”, Przychodnia specjalistyczna „Optomed”.
• W dzielnicy Centrum przy ul. Krańcowej zlokalizowana jest Podstacja Pogotowia Ratunkowego. Podstacja swoim zasięgiem obejmuje gminy: Nowa Ruda (Miasto), Nowa Ruda, Radków^{[potrzebny przypis]}.

Zwierząt

• W Nowej Rudzie znajduje się jedyny na Dolnym Śląsku punkt usług inseminacyjnych zwierząt hodowlanych^[41]

• Klub Sportowy Piast, ul. Sportowa 1^[42]
• Centrum Turystyczno-Sportowe Spółka z o.o., ul. Kłodzka 16
• Hala Widowiskowo-Sportowa, ul. Kłodzka 16
• „Aqua Centrum”, ul. Kłodzka 16
• Górska Turystyka Konna Overo Stefan Kobak, ul. Nowa Osada 5
• Stajnia Pod Lasem Janusz Cembryło, ul. Ugory 11
• Korty tenisowe, ul. Kłodzka (przy Hali Sportowej) oraz ul. Łużycka
• Wieża wspinaczkowa (dawny szyb Kopalni KWK Nowa Ruda), ul. Kłodzka – najwyższa ścianka wspinaczkowa w Polsce (58,8 m)^{[potrzebny przypis]}

• Rada Miejska w Nowej Rudzie

Nowa Ruda ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy miasta wybierają do swojej rady miasta 21 radnych w wyborach co 4 lata, w 21 okręgach wyborczych^[43]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz, znajdujący się na rynku^[44].

• Burmistrzowie Nowej Rudy (od 1990)^[45]:
  • 1990–1994: Stanisław Łukasik^[46][47]
  • 1994–1998: Andrzej Cyman
  • 1998–2002: Marek Bawecki
  • od 2002: Tomasz Jacek Kiliński

Mieszkańcy Nowej Rudy wybierają parlamentarzystów do Sejmu z okręgu wyborczego Wałbrzych, a do Senatu z okręgu wyborczego dzierżoniowsko-kłodzko-ząbkowickiego, zaś posłów do Parlamentu Europejskiego z dolnośląsko-opolskiego okręgu wyborczego z siedzibą we Wrocławiu. W mieście znajduje się biuro poselskie Moniki Wielichowskiej z PO oraz biuro senatorskie Aleksandra Szweda z PiS.

W Nowej Rudzie znajduje się także siedziba gminy wiejskiej Nowa Ruda.

• Tomasz Jacek Kiliński (ur. 1971), burmistrz Nowej Rudy od 2002
• Witolda Walosczyk (ur. 1944), dyrektor MBP w latach 1985–2007

aktorzy:

• January Brunov (ur. 1964), aktor
• Uršula Kluková(inne języki) (ur. 1941), czeska aktorka
• Zbigniew Leraczyk (1953–2020), aktor
• Zdzisław Leśniak (1930–2002), aktor
• Aleksandra Skraba (ur. 1995), aktorka
• Krzysztof Tyniec (ur. 1956), aktor filmowy i teatralny
• Robert Więckiewicz (ur. 1967), aktor filmowy

duchowni:

• Stanisław Orzechowski (1939–2021), prałat, duszpasterz
• Joachim Reinelt (ur. 1936), biskup Drezna i Miśni
• Marian Kopko (ur. 1951), prałat, duszpasterz „S”, kustosz^[48]
• Rafał Kowalski (ur. 1978), duchowny, teolog
• Piotr Śliwka (ur. 1956), duchowny, opozycjonista

nauczyciele, pracownicy naukowi

• Stefan Folaron (1929–2003), nauczyciel, wykładowca, doktor
• Lili Fuchsberg (ur. 1942), francuska muzykolożka
• Jerzy Gara (ur. 1956), nauczyciel, ekolog
• Stanisław Łukasik (ur. 1948), nauczyciel, burmistrz
• Antoni Mackiewicz (1933–1996), nauczyciel
• Ryszard Michalski (ur. 1951) ekonomista, profesor
• Witold Roter (1932–2015), profesor matematyki

osoby historyczne:

• Franz Brand (1806–1878}, duchowny, proboszcz
• Joseph Ebers (1845–1923), architekt
• Franz Eckert (1852–1916), kompozytor hymnów Japonii, Korei^[42]
• Paul Elsner (1865–1933), nauczyciel, muzyk i kompozytor
• Carl Ferche (1853–1940), turysta, honorowy obywatel miasta
• Ernst Hoffmann (1840–1889), duchowny, proboszcz
• Fritz Jung (1903–1981), prof. na Uniw. Gutenberga^[42]
• Robert Karger (1874–1946), poeta piszący w dialekcie kłodzkim
• Friedrich Kayssler (1874–1945), aktor, pisarz i kompozytor^[42]
• Wilhelm Wenzel Klambt (1811-1883)^[49] – drukarza, przedsiębiorca
• Friedrich Wilhelm Otte (1898–1944), generał-major Wehrmachtu
• Józef Sokol^[50] (1898–1974), płk, dowódca 3 Batalionu Strzel. Karp.
• Ernst Seger (1865–1939), rzeźbiarz
• Joseph Wittig (1879–1949), profesor teologii, filozof

piosenkarze:

• Edyta Geppert (ur. 1953), piosenkarka^[42]
• Anna German (1936–1982), piosenkarka, kompozytorka

pisarze, poeci:

• Przemysław Dominas (ur. 1975), autor książek, historyk kolei
• Beata Jaroszewska (1969–2012), poetka, nauczycielka
• Krzysztof Karwowski (ur. 1971), poeta
• Zygmunt Krukowski (1951–2013), poeta, tłumacz, dramaturg
• Tomasz Leśniowski (ur. 1968), poeta, animator społeczno-kulturalny
• Karol Maliszewski (ur. 1960), poeta, prozaik, krytyk literacki
• Mariusz Poźniak (1976–2018), poeta
• Rafał Różewicz (ur. 1990), poeta, prozaik
• Olga Tokarczuk (ur. 1962), pisarka, laureatka Nagrody Nobla.

W Nowej Rudzie przez kilkaset lat wydobywany był węgiel kamienny. Kopalnia Węgla Kamiennego Nowa Ruda została zamknięta w ramach restrukturyzacji górnictwa. W Słupcu pracuje odkrywkowa kopalnia gabra – kamieniołom. Obecnie w Nowej Rudzie funkcjonuje część Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W mieście działają następujące zakłady: ZPAS S.A., ZPAS-NET, Ostheimer-Akok, Matplast, Faned, Orion, ITR Poland, Plastitec Kopalnia Czerwonego Piaskowca, CTS. W 2015 nastąpiło uruchomienie Umicore Autocat Poland. Przygotowywane jest ponowne otwarcie kopalni węgla koksującego przez australijską firmę Balamara Ltd. Ponadto w mieście funkcjonuje Noworudzki Park Przemysłowy oraz Technoinkubator Nowa Ruda^[53]. W lipcu 2015 zakład w Nowej Rudzie otworzyła niemiecka firma Framo Morat.

Drogi wojewódzkie

• 381: Wałbrzych – Nowa Ruda – Kłodzko (DK8)
• 384: (DK8, DK39) – Łagiewniki – Dzierżoniów – Bielawa (obwodnica) – Nowa Ruda
• 385: Tłumaczów – Nowa Ruda – Srebrna Góra – Ząbkowice Śląskie – Ziębice – Grodków – Jaczowice (DK8)

Drogi lokalne

• Nowa Ruda – Jugów – Sokolec – Walim
• Nowa Ruda – Bieganów
• Nowa Ruda – Bożków – Gorzuchów
• Nowa Ruda – Dzikowiec – Wolibórz

Centrum miasta ominąć można obwodnicą, której budowa zakończyła się 12 listopada 2014^[54].

Kolej

Nowa Ruda (stacja kolejowa) na linii nr 286: Wałbrzych Główny – Nowa Ruda – Kłodzko Główne (niezelektryfikowana). Przewozy pasażerskie obsługują spółki Koleje Dolnośląskie i PKP Intercity. W mieście znajdują się stacje i przystanki kolejowe: Nowa Ruda, Nowa Ruda Przedmieście i Nowa Ruda Zdrojowisko, stacja towarowa Nowa Ruda Słupiec oraz nieczynny przystanek Słupiec Dolny.

Połączenia kolejowe:

• Wałbrzych Główny,
• Wałbrzych Miasto,
• Kłodzko Główne,
• Kłodzko Miasto,
• Wrocław Główny,
• Kudowa–Zdrój,
• Kraków Główny^[55].

Komunikacja miejska

Od września 2021 roku w Nowej Rudzie działa linia komunikacji miejskiej łącząca dzielnice Drogosław, Centrum i Słupiec^[56]. Docelowo komunikacja miejska obsługiwana ma być autobusami elektrycznymi, które miasto planuje zakupić z dofinansowaniem z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej^[57]. 6 czerwca 2023 burmistrz Tomasz Kiliński podpisał umowę na zakup dwóch autobusów elektrycznych Solaris Urbino 9 LE electric (z opcją na zakup kolejnego) z przedstawicielem firmy Solaris – Waldemarem Wlazło^[58]. Umowa opiewa na kwotę 5 620 000 zł, a dostarczenie autobusów ma potrwać do 12 miesięcy od daty jej podpisania^[59].

Według danych z 2023^[1] Nowa Ruda ma obszar 37,05 km² (129. miejsce w kraju), w tym:

• użytki rolne: 61%
• użytki leśne: 17%

Miasto stanowi 2,25% powierzchni powiatu.

Średnia temperatura i opady dla Nowej Rudy

Miesiąc	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru	Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C]	13,5	16,0	20,3	28,3	31,0	32,7	35,7	35,2	28,8	25,3	17,8	13,3	35,7
Średnie temperatury w dzień [°C]	1,0	2,2	6,7	12,7	18,1	20,8	22,9	23,0	17,9	12,7	6,0	2,2	12,2
Średnie dobowe temperatury [°C]	-1,8	-1,2	2,5	7,1	12,3	15,2	17,0	16,6	12,3	7,9	3,0	-0,4	7,6
Średnie temperatury w nocy [°C]	-4,8	-4,5	-1,1	2,1	6,5	9,8	11,5	11,0	7,7	3,9	0,1	-3,2	3,2
Rekordy minimalnej temperatury [°C]	-27,6	-25,9	-18,4	-7,6	-3,5	1,0	4,2	3,5	-0,7	-6,9	-16,7	-25,5	−27,6
Opady [mm]	29	26	35	35	58	78	90	71	53	33	33	33	575
Średnia liczba dni z opadami	9	7	9	8	10	11	12	9	9	7	8	9	108
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979–2013[60]

Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Nowa Ruda została sklasyfikowana jako dwudzieste pierwsze najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej^[61][62]. Według ekspertów Polskiego Alarmu Smogowego, Nowa Ruda jest miastem o najgorszej jakości powietrza w Polsce. Dane z opublikowanego przez nich raportu za 2021 rok wskazują, że w mieście smog utrzymywał się przez 96 dni, czyli niemal całą zimę, natomiast stężenie rakotwórczego benzo(a)pirenu przekraczało dopuszczalną normę o 1500%^[63].

• Wallers-Arenberg, Francja
• Castrop-Rauxel, Niemcy
• Broumov, Czechy

• Gmina Nowa Ruda
• Obniżenie Noworudzkie
• Powiat noworudzki
• Związek Miast Polskich

• Behan Andrzej: Nowa Ruda: przewodnik historyczno-turystyczny. Nowa Ruda: Wydawnictwo Maria, 2007, ISBN 83-60478-08-2.
• Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Kolebka i rozwój przestrzenny miasta Nowa Ruda, Cz. 1, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, ISBN 83-88842-66-8.
• Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto pracujące, Cz. 3, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, ISBN 83-88842-66-8 (całość)
• Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto walczące, Cz. 4, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, ISBN 83-88842-66-8 (całość), 83-88842-90-0 (cz. 4)
• Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Rozśpiewane miasto, Cz. 5, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006, ISBN 83-88842-66-8 (całość), 83-88842-99-4 (cz. 5)
• Marek Staffa, red. Słownik geografii turystycznej Sudetów. Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie, T. 11, Wrocław, Wyd. I-Bis 1995, s. 259–283.
• 550 let Hrabství kladského 1459–2009 (sborník) / 550 lat Hrabstwa Kłodzkiego 1459–2009 (księga zbiorowa). Edytor Vladimír Wolf(inne języki). Trutnov 2009, s. 42, 46–47, 52, 70, 80, 239, ISBN 978-80-903741-3-3.

• Neurode, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 24 .
• Portal informacyjny i Radio internetowe NowaRuda24.pl
• Aglomeracja Wałbrzyska. aglomeracja-walbrzyska.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-04-09)].
• Joseph Wittig, Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona,Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937.