Marek Grechuta

Marek Michał Grechuta (ur. 10 grudnia 1945 w Zamościu, zm. 9 października 2006 w Krakowie) – polski piosenkarz, poeta, kompozytor i malarz, z wykształcenia architekt^[1].

Uznawany za najważniejszego przedstawiciela polskiej poezji śpiewanej, wykorzystywał często elementy rocka, jazz-rocka i rocka progresywnego, szczególnie w początkowym okresie twórczości^[2].

Zadebiutował w 1967. Zdobywał nagrody na Studenckim Festiwalu Piosenki w Krakowie i Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu. Pierwsze dwie płyty nagrał z zespołem Anawa, w tym krążek pt. Marek Grechuta & Anawa (1970), z którego pochodzą przeboje „Będziesz moją panią” i „Nie dokazuj”. W 1971 założył Grupę WIEM. W latach 1976–1986 związany był z Piwnicą pod Baranami. W 2001 otrzymał Złotego Fryderyka za całokształt twórczości artystycznej.

Urodził się w Zamościu. W dzieciństwie wyjechał z rodziną do Chylic pod Warszawą, gdzie pobierał lekcje muzyki od kościelnego organisty. W 1956 wrócił z rodziną do Zamościa. Od najmłodszych lat uczył się gry na fortepianie^[3].

Ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana Jana Zamoyskiego w Zamościu^[4]. W 1963 podjął studia architektoniczne na Politechnice Krakowskiej^[5].

W 1966 wraz z Janem Kantym Pawluśkiewiczem założył Kabaret Architektów Anawa, który wkrótce przeobraził w zespół towarzyszący mu podczas występów. W październiku 1967 zaliczył publiczny debiut muzyczny, startując z utworem „Tango Anawa” na Studenckim Festiwalu Piosenki w Krakowie, na którym zajął drugie miejsce wśród wokalistów. W 1968 zdobył nagrodę dziennikarzy za piosenkę „Serce” na 6. KFPP w Opolu, w 1969 otrzymał Nagrodę TVP za piosenkę „Wesele” na 7. KFPP, a w 1971 wygrał główną nagrodę za piosenkę „Korowód” na 9. KFPP.

Z Anawą nagrał dwa albumy: Marek Grechuta & Anawa z 1970 i Korowód z 1971. Po wydaniu drugiej płyty opuścił zespół i założył Grupę WIEM (W Innej Epoce Muzycznej), z którą nagrał albumy: Droga za widnokres i Magia obłoków zawierające muzykę z elementami jazz-rocka i teksty zaczerpnięte z twórczości poetów współczesnych, takich jak Tadeusz Nowak, Tadeusz Śliwiak, Ryszard Krynicki czy Mieczysław Jastrun.

W 1976 ponownie nawiązał współpracę z Pawluśkiewiczem i napisał muzykę do tekstów Witkacego. W 1977 otrzymał Nagrodę Grand Prix za utwór „Hop – szklankę piwa” na 15. KFPP w Opolu, a Krystyna Janda wykonywała jego piosenkę „Guma do żucia”. Wraz z Krzysztofem Jasińskim i Janem Kantym Pawluśkiewiczem współtworzył musical Szalona lokomotywa według Witkacego, który był prezentowany w latach 1977–1980, m.in. w Teatrze STU w Krakowie i w hali Spodek w Katowicach^[2].

W 1976 rozpoczął, trwającą blisko 10 lat, współpracę z Piwnicą pod Baranami. W 1979 nagrał płytę z pieśniami ze spektaklu Zapach łamanego chleba do słów Tadeusza Nowaka, które nie spotkały się jednak z dobrym przyjęciem^[2]. Po wznowieniu współpracy z Anawą wydał w 1981 album pt. Śpiewające obrazy, na którym znalazły się piosenki inspirowane obrazami van Gogha, Picassa, Degasa, Moneta, Renoira i Wyspiańskiego, a także muzyka ze spektaklu Otello.

W 1984 wspólnie z Krystyna Jandą nagrał album pt. W malinowym chruśniaku z wierszami Bolesława Leśmiana. Do własnych tekstów wrócił w 1986, wydając w 1987 album pt. Wiosna – ach to ty, która zawierał tytułowy przebój oraz fragmenty muzyki ze spektakli: Colas Breugonon, Tumor Witkacego i Kronika Olsztyńska. W 1987 napisał muzykę do przedstawienia teatralnego Jana Brzechwy – Kopciuszek. W 1989 wydał album pt. Krajobraz pełen nadziei, a w 1991 – Piosenki dla dzieci i rodziców, które nagrał z aktorami Teatru Starego w Krakowie i dziecięcym chórem Gama. W 1994 wydał album pt. Dziesięć ważnych słów z utworami, które określił jako „dziesięć przykazań człowieka współczesnego”^[6].

W 2000 ukazał się zestaw pt. Świecie nasz, zawierający wszystkie 13 albumów Grechuty. Kompilacja otrzymała w 2001 Nagrodę Muzyczną Fryderyk za najlepszą reedycję. Zestaw został wznowiony w 2005 i uzupełniony o albumy: Niezwykłe miejsca i Godzina miłowania^[7].

W 2003 z zespołem Myslovitz wykonał cover ich przeboju „Kraków” na dwupłytowy album pt. The Best of Myslovitz. W 2004 wydał płytę pt. Niezwykłe miejsca (2004) z piosenkami poświęconymi miejscom, które go oczarowały^[2]. W 2006 na 43. KFPP w Opolu został uhonorowany Grand Prix tego festiwalu (Nagroda Prezesa TVP).

Był malarzem. Swoje obrazy zaprezentował na wystawach, m.in. w Krakowie (1981), Bytomiu (1984) czy Myślenicach (1986). Interesował się także rzeźbą i filozofią.

Wystąpił w filmie Andrzeja Wajdy Polowanie na muchy (1969)^[2] i w filmie Tumor Witkacego (1985).

Zmarł nagle w nocy 9 października 2006, w wyniku niewydolności krążenia, która była skutkiem ogólnego pogorszenia stanu zdrowia spowodowanego kilkoma czynnikami^[8]. Został pochowany 17 października 2006^[9][10] w alei zasłużonych na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera LXIX pas C-2-6)^[11]. Pogrzeb poprzedziła msza święta w Kościele Mariackim, gdzie artyści Piwnicy pod Baranami zaśpiewali „Przychodzimy, odchodzimy” i „Dezyderata”. Gdy trumna z ciałem Grechuty opuszczała bazylikę, to rozległy się oklaski, którym towarzyszyła melodia piosenki artysty „Ocalić od zapomnienia”. Od bramy cmentarza Rakowickiego trumnę Grechuty nieśli jego przyjaciele z Piwnicy, m.in.: Grzegorz Turnau, Jan Kanty Pawluśkiewicz i Zbigniew Preisner. Pawluśkiewicz nad grobem artysty odczytał wiersz Leszka Aleksandra Moczulskiego. W pogrzebie Grechuty uczestniczyli także m.in.: Grzegorz Turnau, Mirosław Czyżykiewicz, Jacek Zieliński, Anna Szałapak, Jacek Wójcicki, Artur Rojek, Leszek Wójtowicz i prezydent Krakowa Jacek Majchrowski.

W młodości, po nagłym rozstaniu z ówczesną partnerką, Haliną Marmurowską, zaczęło ujawniać się u Grechuty zaburzenie afektywne dwubiegunowe. Schorzenie utrudniało mu karierę, m.in. zdarzało się, że z tego powodu przerywał próby i występy, co było błędnie odbierane za skutki nadużycia alkoholu^[12]. Przez wiele lat artystę wspierała żona, Danuta, organizując mu życie, ale długotrwałe napady silnej depresji wyłączały Grechutę z funkcjonowania^[13]. Jego stan pogorszyło nagłe zaginięcie syna Łukasza w 1999 – Grechuta wówczas wystąpił w programie Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie, w którym poruszano sprawę. Syn odnalazł się po ośmiu miesiącach od emisji programu, czyli dwa lata po zaginięciu – okazało się, że wyruszył w samotną pieszą pielgrzymkę do Santiago de Compostela i Rzymu^[14].

Był katolikiem^[15]. Unikał kawy i alkoholu. W młodości był palaczem papierosów, ale rzucił ten nałóg^[16].

O Grechucie powstały trzy publikacje książkowe: „Marek Grechuta. Portret artysty” ( Znak 2006) Wojciecha Majewskiego, „Marek. Marek Grechuta we wspomnieniach żony Danuty” (2011) Danuty Grechuty i Jakuba Barana oraz „Chwile, których nie znamy. Opowieść o Marku Grechucie” (2013) Marty Sztokfisz. We wrześniu 2015 nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka ukazał się zbiór wierszy Grechuty pt. „Pani mi mówi niemożliwe... Najpiękniejsze wiersze i piosenki”^[17].

9 października 2007 na cmentarzu Rakowickim odsłonięto pomnik Grechuty, a uroczystość poprzedził przemarsz korowodu złożonego z przyjaciół i miłośników twórczości poety.

W 2008 powstał krótkometrażowy film dokumentalny pt. „Danuta i Marek Grechutowie” w ramach serialu Taka miłość się nie zdarza, wyreżyserowany przez Dagmarę Kossak i wyprodukowany przez TVN Style^[18]. W 2009 powstał film dokumentalny o życiu Grechuty pt. Gdziekolwiek będę..., wyreżyserowany przez Piotra Poraja-Poleskiego oraz sfinansowany przez Polski Instytut Sztuki Filmowej i Telewizję Polską^[19]. Scenariusz filmu, obok reżysera, współtworzyła Danuta Grechuta^[20].

NBP planował emisję monety z wizerunkiem Grechuty w ramach serii Historia polskiej muzyki rozrywkowej^[21], lecz plany te nie zostały dotąd zrealizowane.

Piosenka Grechuty „Dni, których nie znamy” jest nieoficjalnym hymnem kibiców drużyny piłkarskiej Korony Kielce. Utwór jest odgrywany i śpiewany przed meczami drużyny na Stadionie Miejskim w Kielcach^[22][23].

W kwietniu 2014 Radio Zet i Radio Zet Gold wyemitowały 20-odcinkowe słuchowisko będące wersją audio fragmentów książki Jakuba Barana i Danuty Grechuty pt. „Marek. Marek Grechuta we wspomnieniach żony Danuty”^[24]. Fragmenty czytała Magdalena Różczka. Dzięki staraniom Danuty Grechuty oraz Fundacji „Korowód” im. Marka Grechuty wszystkie odcinki są sukcesywnie publikowane na profilu artysty w serwisie Facebook oraz w YouTube^[24].

Patron

W Bielawie, Opolu, Ostrowie Wielkopolskim, Radomiu, Słupsku^[25], Turku^[26] i Zamościu^[27] znajdują się ulice, których patronem jest Marek Grechuta.

Polska szkoła społeczna w Porsgrunn w Norwegii jako pierwsza szkoła nosi imię Marka Grechuty^[28]. W 2014 amfiteatrowi Miejskiego Domu Kultury w Świnoujściu uroczyście nadano imię Marka Grechuty^[29].

Od 2018 Park Krakowski w Krakowie ma za patrona Grechutę^[30].

Artystę upamiętnia odbywający się corocznie w Krakowie Grechuta Festival. W 2025 w 80. rocznicę urodzin Sejm RP w uznaniu wybitnej twórczości Marka Grechuty oraz jego trwałego wpływu na polską kulturę Sejm wyraził wdzięczność oraz oddał hołd artyście^[31].

• II nagroda na VI Festiwalu Piosenki Studenckiej w Krakowie (1967)
• Grand Prix dla najlepszej piosenki na VI Festiwalu Piosenki Studenckiej za utwór „Tango Anawa” (1967)
• Główna nagroda na Festiwalu Artystycznym Młodzieży Akademickiej FAMA w Świnoujściu (1968)
• Nagroda Dziennikarzy za piosenkę „Serce” na VI KFPP w Opolu (1968)
• Nagroda główna Telewizji Polskiej za piosenkę „Wesele” na VI KFPP w Opolu (1969)
• Nagroda główna Grand Prix za piosenkę „Korowód” na IX KFPP w Opolu (1971)
• Nagroda główna Grand Prix za piosenkę „Hop, szklankę piwa” na XV KFPP w Opolu (1977)
• Nagroda Dziennikarzy za piosenkę „Guma do żucia” XV KFPP w Opolu (1977)
• Najlepszy kompozytor przeglądu Poznańska Wiosna Estradowa (1979)
• Srebrny Krzyż Zasługi (1979)^[32]
• Nagroda Telewizji Dzieci i Młodzieży na Puławskich Spotkaniach Lalkarzy za widowisko muzyczne Piękne jest królestwo moje (1995)
• Złota płyta za sprzedanie 50 tys. egzemplarzy płyty Dni, których nie znamy z serii „Złota kolekcja” (1999)
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2000)^[33]
• Nagroda Polskiego Przemysłu Fonograficznego Złoty Fryderyk za całokształt artystyczny (2001)
• Nagroda Polskiego Przemysłu Fonograficznego Fryderyk w kategorii „Reedycje” za serię Świecie nasz (2001)
• Złoty indeks – nagroda honorowa Festiwalu Piosenki Studenckiej w Krakowie (2002)
• Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005)^[34]
• Nagroda im. Karola Musioła za wybitne osiągnięcia w popularyzacji polskiej piosenki na Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu (2006)
• Anioł Lanckorony – tytuł honorowy nadawany przez Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne „Na Bursztynowym Szlaku” za działalność na rzecz Lanckorony (2006)^[35]
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2006, pośmiertnie)^[36]

• Marek Grechuta & Anawa (1970)
• Korowód (1971)
• Droga za widnokres (1972)
• Magia obłoków (1974)
• Szalona lokomotywa (1977)
• Pieśni Marka Grechuty do słów Tadeusza Nowaka (1979)
• Śpiewające obrazy (1981)
• W malinowym chruśniaku (1984)
• Wiosna – ach to ty (1987)
• Krajobraz pełen nadziei (1989)
• Piosenki dla dzieci i rodziców (1991)
• Droga za widnokres (1991; nowa wersja albumu, nagrana w Teatrze STU w kwietniu 1991)
• Dziesięć ważnych słów (1994)
• Niezwykłe miejsca (2003)

• Upojenie (1994)
• The Best (1997)
• Serce (2001)
• Unikaty (2006; płyta dołączona do książki „Marek Grechuta. Portret artysty”)
• Koncerty: Warszawa '73 (2014)
• Koncerty: Opole '76 (2014)
• Koncerty: Kraków '81 (2014)
• Koncerty: Kraków '84 (2014)
• Koncerty: Opolski korowód (2015)

• Serce (1969)
• Maryla Rodowicz i Marek Grechuta (1977, z Marylą Rodowicz)
• Kraków (2003, z Myslovitz)

• „Gaj” / „Mały barek w Santa Cruz” (1977, z Marylą Rodowicz)
• „Muza Pomyślności” / „Głos” (1978)
• „Hop Szklankę Piwa” / „Song O Ciszy” (1979, z Jonaszem Koftą)

• „Będziesz moją panią” (1970)
• „Nie dokazuj” (1970)
• „Dni, których nie znamy” (1971)
• „Korowód” (1971)
• „Świecie nasz” (1971)

• To pejzaż mojej ziemi (1973)
• Zagrajcie nam dzisiaj wszystkie srebrne dzwony (1975)
• Songi Teatru STU (1978)
• Piosenki Solidarności (1981)
• Złote przeboje (1990)
• Ocalić od zapomnienia (1990)
• Jeszcze pożyjemy (1993)
• Złote przeboje 2 (1998)
• Złota kolekcja: Dni, których nie znamy (1999) – 2x platynowa płyta^[37]
• Świecie nasz (2000/2005) – 3x platynowa płyta^[37]
• Piwnica pod Baranami (2001)
• Złota kolekcja: Gdzieś w nas (2004)
• Godzina miłowania (2005)
• Złota kolekcja: Dni, których nie znamy / Gdzieś w nas (2008)^[38] – złota płyta^[39]
• 40 piosenek (2011) – złota płyta^[40]
• Złote przeboje (2014; płyta dołączona do książki „Marek. Marek Grechuta we wspomnieniach żony Danuty”)

• Wojciech Majewski Quintet – Grechuta (2001)
• Grzegorz Turnau – Historia pewnej podróży (2006)
• Michał Bajor – Piosenki Marka Grechuty i Jonasza Kofty (2009)
• Dzień dobry – Dzień dobry Panie Marku (2010)
• Plateau – Projekt Grechuta (2011)
• Chór Kameralny Fermata – Grechuta niejednym głosem (2012)
• Mistrzowie polskiej piosenki: Marek Grechuta (2013)
• Grechuta Festival 2013 (2014)
• Anawa 2020 (2020)

Źródło^[2]

• Będziesz się uśmiechać (1985)
• Sztandary (1988)
• Na serca dnie (1990)
• Krajobraz pełen nadziei (1990)
• Pani mi mówi niemożliwe... Najpiękniejsze wiersze i piosenki (2015)

• Wojciech Majewski: Marek Grechuta. Portret artysty. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006. ISBN 83-2400-755-5. (pol.).
• Jakub Baran, Danuta Grechuta: Marek. Marek Grechuta we wspomnieniach żony Danuty. Kraków: Widnokres, 2011-12-07. ISBN 978-83-933988-0-5. (pol.).
• Marta Sztokfisz: Chwile, których nie znamy. Opowieść o Marku Grechucie. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2013. ISBN 978-83-7747-950-6. (pol.).