EC1 Łódź – Miasto Kultury
Budynek EC1 Wschód (NCKF), Nowe Centrum Łodzi | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miejscowość | |
| Adres |
Targowa 1/3, 90-022 Łódź |
| Data założenia |
2008 |
| Dyrektor | |
| Oddziały | |
|
Centrum Nauki i Techniki EC1 w Łodzi, Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1 w Łodzi, Narodowe Centrum Kultury Filmowej | |
Położenie na mapie Łodzi | |
Położenie na mapie Polski | |
Położenie na mapie województwa łódzkiego | |
| 51,7666647°N 19,4672192°E/51,766665 19,467219 | |
| Strona internetowa | |
EC1 Łódź – Miasto Kultury – instytucja kultury współprowadzona przez miasto Łódź oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego[1], działająca w przestrzeniach zrewitalizowanego i rozbudowanego kompleksu pierwszej łódzkiej elektrowni. Mieści się w Nowym Centrum Łodzi przy ul. Targowej 1/3, w bezpośrednim sąsiedztwie dworca Łódź Fabryczna. W ramach EC1 Łódź – Miasto Kultury funkcjonują Centrum Nauki i Techniki EC1, Planetarium EC1, Ulica Żywiołów, Narodowe Centrum Kultury Filmowej oraz Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1, stanowiące wyspecjalizowane centra edukacyjne i wystawiennicze, będące wydziałami instytucji głównej i zlokalizowane na terenach zrewitalizowanej elektrowni[2]. Nazwa EC1 to akronim odwołujący się do późniejszej, lecz także historycznej nazwy obiektu, czyli elektrociepłowni nr 1 w Łodzi.
W strukturze EC1 Łódź – Miasto Kultury funkcjonuje również Łódź Film Commission – wyspecjalizowana jednostka, której zadaniem jest wspieranie produkcji filmowych, serialowych, reklamowych i fotograficznych realizowanych w Łodzi oraz regionie łódzkim[3].
Historia instytucji

Powstanie EC1 Łódź – Miasto Kultury było elementem strategii przekształcenia obszaru dawnej elektrociepłowni EC1 przy ul. Targowej w Łodzi i otaczających ją terenów poprzemysłowych w nowe funkcjonalne centrum miasta[4]. Koncepcja ta została włączona do programu Nowego Centrum Łodzi, zakładającego połączenie rewitalizacji dziedzictwa przemysłowego z rozwojem przestrzeni kulturalnych i edukacyjnych. W dokumentach programowych miasta podkreślano, że EC1 ma stać się instytucją o charakterze interdyscyplinarnym, łączącą naukę, kulturę audiowizualną i edukację[5].
Instytucja została formalnie powołana do działania w 2008 roku na podstawie uchwały nr XXX/588/08 Rady Miejskiej w Łodzi z 9 kwietnia 2008 roku[6]; jej program rozwijał się stopniowo wraz z realizacją kolejnych etapów inwestycji i doprecyzowywaniem funkcji poszczególnych części kompleksu[7]. Początkowo działalność EC1 koncentrowała się na koordynacji projektu inwestycyjnego oraz przygotowaniu koncepcji programowej dla planowanych centrów tematycznych. Z czasem ukształtował się model instytucji parasolowej, skupiającej pod wspólnym zarządem wyspecjalizowane jednostki, takie jak Centrum Nauki i Techniki EC1, Planetarium, Narodowe Centrum Kultury Filmowej, Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1 oraz Łódź Film Commission[8]. Przyjęta struktura organizacyjna umożliwiła połączenie różnych dziedzin aktywności – od popularyzacji nauki po film, komiks i gry wideo – w ramach jednej publicznej instytucji kultury.
W 2015 roku Miasto Łódź oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego podjęli decyzję o wspólnym prowadzeniu instytucji na podstawie Umowy prowadzenia jako wspólnej instytucji kultury pod nazwą „EC1 Łódź – Miasto Kultury” w Łodzi z dnia 22 września 2015 roku[9] oraz uchwały Rady Miejskiej w Łodzi nr XVIII/408/15 z 7 października 2015 roku[10]. Decyzja ta podniosła rangę przedsięwzięcia, zapewniła dodatkowe wsparcie finansowe i potwierdziła ponadlokalny charakter instytucji.
Misja EC1 Łódź – Miasto Kultury, sformułowana na stronie internetowej instytucji, akcentuje popularyzację wiedzy oraz prezentację nauk przyrodniczych i wizualnych sztuk narracyjnych – filmu, komiksu i gier wideo[8].
Rewitalizacja

Rewitalizacja budynków kompleksu łódzkiej elektrowni EC1, która dostarczała energię elektryczną od 1907 i służyła mieszkańcom miasta jako szczytowa elektrociepłownia do 2000 roku, uwzględniła rangę i charakter obszaru, nawiązując do historycznego charakteru obiektów. W ramach wartego ponad 265 mln złotych projektu, dofinansowanego m.in. ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego[11], budynki dawnego kompleksu elektrociepłowni EC1 zostały odnowione i zmodernizowane z myślą o ich adaptacji na funkcje kulturalne[12]. Historyczny układ i zabudowa terenu elektrowni zostały w znacznym stopniu odtworzone. W całości zachowana została kubatura, forma i w większości zewnętrzne cechy elewacji budynków z charakterystycznymi detalami[12].
Pierwszy etap rewitalizacji budynków należących do EC1 realizowano w latach 2008–2015 pod nazwą „Rewitalizacja EC-1 i jej adaptacja na cele kulturalno-artystyczne”[13]. Prace obejmowały renowację budynków EC1 Wschód i EC1 Zachód, konserwację historycznych elewacji i wnętrz, a także modernizację infrastruktury technicznej. W części wschodniej uruchomiono Planetarium EC1, które rozpoczęło działalność w 2015 roku; w części zachodniej przygotowano przestrzenie dla Centrum Nauki i Techniki EC1. Równolegle realizowano projekty aranżacji ekspozycji i wyposażenia obiektu[14][15].
Centrum Nauki i Techniki EC1 zostało oficjalnie otwarte 7 stycznia 2018 roku[16]. Zachowano historyczne pomieszczenia elektrowni, takie jak maszynownia, kotłownia i pompownia, wkomponowane w ścieżki zwiedzania jako element narracji wystawienniczej. Dzięki temu proces rewitalizacji nie ograniczył się do odnowienia zabytków, lecz umożliwił stworzenie przestrzeni łączącej zabytki przemysłu z nowoczesnymi instalacjami edukacyjnymi[17].
W 2023 roku kompleks EC1 został włączony do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego. W uzasadnieniu podkreślono, że podczas rewitalizacji zachowano układ zabudowy, charakterystyczne elewacje oraz autentyczny charakter zespołu przemysłowego[18].
Centra EC1
Centrum Nauki i Techniki EC1

Centrum Nauki i Techniki EC1 w Łodzi, otwarte 7 stycznia 2018 roku to centrum nauki zlokalizowane w zrewitalizowanych przestrzeniach Elektrowni Łódzkiej. Maszynownia, pompownia, kotłownia, rozdzielnia, zmiękczalnia i chłodnia kominowa z tarasem widokowym[19] zostały wyposażone w ponad 150 stanowisk ekspozycyjnych[20], kino sferyczne 3D i nowoczesne laboratoria. Odwiedzający mogą korzystać z nowoczesnych form prezentacji w ramach trzech ścieżek dydaktycznych: ekspozycji „Przetwarzanie Energii” oraz wystaw: „Historia Wiedzy i Cywilizacji” i „Mikroświat – Makroświat”[19][16], a także wziąć udział w licznych warsztatach[21], spotkaniach i wydarzeniach specjalnych[16].
Oprócz wystaw przybliżających odwiedzającym naukę i technikę, ekspozycja w Centrum Nauki i Techniki EC1 przedstawia historię i działanie samej elektrowni; wystawa znajduje się w odrestaurowanych przestrzeniach kotłowni, rozdzielni, nastawni i innych częściach oryginalnego budynku, przedstawiając proces przetwarzania energii z wykorzystaniem urządzeń i maszyn łódzkiej elektrowni.
Narodowe Centrum Kultury Filmowej

Narodowe Centrum Kultury Filmowej to interdyscyplinarne muzeum, archiwum, i centrum kulturalne dedykowane sztuce filmowej[22]. Misją NCKF jest upowszechnianie wiedzy o filmie i edukacja w dziedzinie filmu i kultury audiowizualnej. Ekspozycja stała Centrum jest największą w Polsce wystawą o krajowej kinematografii i prezentuje 120 lat historii polskiego filmu. Na terenie instytucji znajduje się część muzealna prezentująca wystawy stałe i czasowe, przestrzenie warsztatowe na potrzeby edukacji filmowej, multimedialna filmowa biblioteka oraz kina[23]. W ramach dotychczasowej działalności Narodowe Centrum Kultury Filmowej dokonało m.in. rekonstrukcji biopleografu Kazimierza Prószyńskiego i odtworzenia pierwszego polskiego filmu fabularnego Powrót birbanta[24] oraz przygotowało zwycięską aplikację Łodzi do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO jako Miasta Filmu UNESCO[25].
Łódź Film Commission
Instytucja EC1 Łódź – Miasto Kultury jest również siedzibą Łódź Film Commission – najstarszego w Polsce funduszu filmowego, w ramach którego dofinansowane zostały między innymi „Zimna wojna” i „Ida” Pawła Pawlikowskiego, „Powidoki” Andrzeja Wajdy, „Maria Skłodowska-Curie” w reżyserii Marie Noëlle oraz „Pomiędzy słowami” Urszuli Antoniak[26]. Biuro Łódź Film Commission pomaga producentom filmowym w znalezieniu lokacji, uzyskaniu pozwoleń czy wydzieleniu przestrzeni miejskiej, wspiera w kontaktach ze służbami miejskimi i lokalnymi mediami[27][2].
Planetarium EC1
Planetarium EC1 Łódź – Miasto Kultury zostało otwarte 8 stycznia 2016 roku. Obiekt wyposażono w sferyczny ekran o średnicy 14 metrów oraz system projekcyjny 8K, generujący obraz o rozdzielczości przekraczającej 32 miliony pikseli, co w momencie otwarcia należało do najbardziej zaawansowanych rozwiązań tego typu w Europie[28][29]. System projekcyjny pozwala na wyświetlanie symulacji astronomicznych oraz materiałów edukacyjnych w technologii immersyjnej. Rocznie planetarium odwiedza blisko 150 tys. widzów[2]. Prezentowane są tu projekcje o tematyce popularnonaukowej, pokazy artystyczne i audiowizualne koncerty[30][2][31]. W 2016 roku Planetarium EC1 otrzymało wyróżnienie jako jeden z „7 Nowych Cudów Polski roku" przyznane przez miesięcznik National Geographic Traveler[32].
Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1

Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej to muzeum poświęcone polskiej sztuce komiksowej oraz grom komputerowym. Centrum jest pierwszą w Polsce instytucją kultury poświęconą sztuce komiksu i historii gier komputerowych, a także największą instytucją tego typu w Europie Środkowo-wschodniej. Siedziba Centrum przy ul. Targowej została otwarta w październiku 2023 roku. CKiNI jest współtworzone przez organizatorów Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier. Przybliża odwiedzającym zagadnienia sztuki komiksowej i interaktywnej narracji poprzez wystawy prezentujące cykl twórczy oraz liczne działania edukacyjne i popularyzatorskie[2].
Ulica Żywiołów

Ulica Żywiołów została otwarta pod koniec 2021 roku; jest to interaktywna przestrzeń edukacyjna przeznaczona głównie dla dzieci w wieku od 3 do 10 lat. Celem miejsca jest popularyzacja nauki wśród najmłodszych odbiorców i uzupełnienie oferty edukacyjnej Centrum Nauki i Techniki EC1. Ekspozycja zajmuje około 1500 m², jest rozmieszczona na trzech kondygnacjach i podzielona na pięć stref (woda, ziemia, powietrze, ogień i życie). Architektura przestrzeni wykorzystuje multisensoryczne eksponaty, stanowiska interaktywne, struktury wspinaczkowe i ruchowe[33][34].
Zachowana infrastruktura przemysłowa

Integralną część kompleksu EC1 stanowią przestrzenie zewnętrzne pomiędzy centrami EC1 (historycznymi budynkami dawnej elektrowni). Oprócz zabytkowej zabudowy, na terenie kompleksu znajdują się liczne urządzenia i elementy dawnej infrastruktury technologicznej, związane z procesem produkcji energii elektrycznej, m.in. wyładowarki węgla, fragmenty torowisk, instalacje transportu paliwa i inne pozostałości wyposażenia technicznego elektrociepłowni. Obiekty te zostały wkomponowane w ogólnodostępne przestrzenie kompleksu wraz z tablicami informacyjnymi objaśniającymi ich pierwotne funkcje i znaczenie w procesie wytwarzania energii.
Zachowanie elementów infrastruktury przemysłowej stanowi jeden z wyróżników rewitalizacji EC1, której założeniem było nie tylko przystosowanie dawnej elektrowni do nowych funkcji kulturalnych, naukowych i edukacyjnych, lecz również ochrona materialnego dziedzictwa przemysłowego Łodzi i przedstawienie historii miasta przez zachowane obiekty poprzemysłowe[35].
Hala Maszyn

Hala Maszyn EC1 jest jednym z najlepiej zachowanych i najbardziej reprezentacyjnych wnętrz dawnej Elektrowni Łódzkiej. Powstała w latach 1906–1907 i pełniła funkcję głównej hali, w której znajdowały się turbozespoły wytwarzające energię elektryczną dla rozwijającego się miasta. Obiekt reprezentuje architekturę przemysłową początku XX wieku, łącząc cechy secesji z wczesnym modernizmem[18]; wyróżnia się stalową konstrukcją nośną, wysokim, otwartym wnętrzem oraz zachowanymi elementami historycznego wystroju, takimi jak ozdobna klatka schodowa, antresole, zegar i zachowana suwnica[36].
Po zakończeniu produkcji energii obiekt stał się jednym z najważniejszych elementów programu rewitalizacji kompleksu EC1 realizowanego od 2008 roku w ramach projektu Nowe Centrum Łodzi. Obecnie Hala Maszyn pełni rolę wielofunkcyjnej przestrzeni kulturalnej i reprezentacyjnej. Dzięki powierzchni około 1330 m² i zachowaniu oryginalnych elementów wyposażenia dawnej elektrowni, Hala Maszyn jest przystosowana do organizacji wydarzeń o charakterze kulturalnym, naukowym i konferencyjnym. Jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych przestrzeni poprzemysłowych wykorzystywanych do celów kulturalnych w Łodzi[37].
Chłodnia kominowa EC1


Chłodnia kominowa EC1 w Łodzi jest jednym z najlepiej zachowanych elementów infrastruktury Elektrowni Łódzkiej i charakterystycznym elementem architektonicznym kompleksu EC1. Powstała w latach 1929–1930 jako część tzw. Nowej Centrali, wybudowanej podczas rozbudowy elektrowni, i służyła do chłodzenia wody wykorzystywanej w procesie produkcji energii elektrycznej. Obiekt o wysokości ponad 40 metrów dominuje nad historyczną zabudową kompleksu i stanowi przykład międzywojennej architektury przemysłowej.
W trakcie rewitalizacji EC1 chłodnię zachowano jako zabytek techniki, poddając ją pracom konserwatorskim i adaptacyjnym. Obecnie jest integralną częścią Centrum Nauki i Techniki EC1, pełniąc funkcje ekspozycyjne, edukacyjne i widokowe[38]. Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów poprzemysłowego krajobrazu Nowego Centrum Łodzi[39].
We wnętrzu chłodni umieszczono wahadło Foucaulta. Instalacja została zawieszona w centralnej części obiektu, wykorzystując jego wysokość, a prowadząca wokół niego spiralna pochylnia pozwala zwiedzającym obserwować konstrukcję chłodni i działanie wahadła z różnych poziomów. Na szczycie chłodni znajduje się taras widokowy, który otwarto dla zwiedzających w 2022 roku[40].
EC1 w popkulturze
- Wnętrze Hali maszyn zostało zilustrowane przez Przemysława Truścińskiego na okładce 7 tomu serii Batman Detective Comics w ramach linii wydawniczej DC Odrodzenie, wydawanej przez Egmont Polska[41].
- Tereny kompleksu EC1 zostały sfilmowane i wykorzystane w teledysku do piosenki "I Ciebie też, bardzo" z Darią Zawiałow, Dawidem Podsiadło i Vito Bambino, która była wiodącym utworem Męskiego Grania 2021[42]. Teledysk był pierwszą na świece produkcją zrealizowaną przy pomocy drona FPV (First Person View)[43].
Przypisy
- ↑ EC1 Łódź – Miasto Kultury – BIP ŁÓDŹ [online], bip.uml.lodz.pl [dostęp 2020-02-09] (pol.).
- ↑ a b c d e EC1 dzisiaj. EC1 Łódź – Miasto Kultury. [dostęp 2020-03-26].
- ↑ EC1 Łódź - Miasto Kultury [online], KIPA [dostęp 2026-05-19].
- ↑ Atrakcyjne centrum – być albo nie być dla Łodzi [online], Liberté!, 4 sierpnia 2014 [dostęp 2026-05-20].
- ↑ Błażej Moder, Autorski program realizacji zadań w zakresie bieżącego funkcjonowania i rozwoju "EC1 Łódź - Miasto Kultury" w Łodzi [online], Urząd Miasta Łodzi [dostęp 2026-05-20] (pol.).
- ↑ EC1 Łódź – Miasto Kultury – BIP ŁÓDŹ [online], bip.uml.lodz.pl [dostęp 2020-03-26].
- ↑ Wyborcza.pl [online], lodz.wyborcza.pl [dostęp 2026-05-20].
- ↑ a b O EC1 [online], ec1lodz.pl [dostęp 2026-05-20].
- ↑ Umowa prowadzenia jako wspólnej instytucji kultury pod nazwą „EC1 Łódź – Miasto Kultury” w Łodzi. 22 września 2015. [dostęp 2020-03-25].
- ↑ EC1 Łódź – Miasto Kultury – BIP ŁÓDŹ. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2020-03-25].
- ↑ Rewitalizacja EC1. [dostęp 2020-03-26].
- ↑ a b Historia EC1. EC1 Łódź – Miasto Kultury. [dostęp 2020-03-26].
- ↑ Rewitalizacja EC-1 i jej adaptacja na cele kulturalno-artystyczne [online], ec1lodz.pl [dostęp 2026-05-20].
- ↑ Aranżacja i wykonanie ekspozycji i wyposażenia Centrum Nauki i Techniki w Łodzi [online], ec1lodz.pl [dostęp 2026-05-20].
- ↑ BRYŁA ROKU 2013 stoi w Łodzi [WYNIKI GŁOSOWANIA] - Bryła - polska architektura [online], www.bryla.pl [dostęp 2026-06-28].
- ↑ a b c EC1 w Łodzi: między historią a współczesnością [online] [dostęp 2026-05-11] (ang.).
- ↑ Edyta Masierek, EC1 w Łodzi z perspektywy mieszkańców najbliższego otoczenia, „Space – Society – Economy” (31), 2020, s. 83–103, DOI: 10.18778/1733-3180.31.05, ISSN 2451-3547 [dostęp 2026-06-28].
- ↑ a b EC1 Łódź - City of Culture – ERIH [online], www.erih.net [dostęp 2026-06-28] (niem.).
- ↑ a b Historia EC1. Centrum Nauki i Techniki EC1. [dostęp 2020-03-26].
- ↑ Łódź/ Nowe strefy edukacyjne w Centrum Nauki i Techniki EC1. naukawpolsce.pap.pl, 17 stycznia 2019. [dostęp 2020-03-25].
- ↑ Lekcje z klasą. Centrum Nauki i Techniki EC1. [dostęp 2020-03-26].
- ↑ Wyborcza.pl [online], lodz.wyborcza.pl [dostęp 2026-05-20].
- ↑ Czym będzie NCKF. Narodowe Centrum Kultury Filmowej. [dostęp 2020-03-26].
- ↑ Powrót birbanta. Narodowe Centrum Kultury Filmowej. [dostęp 2020-02-26].
- ↑ Łódź niczym Rzym czy Sydney. Pierwsze polskie Miasto Filmu UNESCO. tvn24.pl, 1 listopada 2017. [dostęp 2020-03-25].
- ↑ 10 lat Łódź Film Commission. Łódź Film Commission. [dostęp 2020-02-26].
- ↑ O Łódź Film Commission. Łódź Film Commission. [dostęp 2020-02-26].
- ↑ Radio Łódź, Planetarium w EC1. Ruszyła rezerwacja - Radio Łódź [online], radiolodz.pl, 2 stycznia 2016 [dostęp 2026-05-21].
- ↑ Planetarium EC1 [online], lodz.travel [dostęp 2026-05-21].
- ↑ Za tajemniczym skrótem kryje się niezwykłe miejsce. [w:] TVN Meteo [on-line]. TVN S.A. / TVN Media Sp. z o.o., 20 maja 2017. [dostęp 2018-02-20].
- ↑ Planetarium EC1 [online], turystycznaszkola.gov.pl [dostęp 2026-05-21].
- ↑ Wybrano siedem nowych cudów Polski 2016. podroze.onet.pl. [dostęp 2020-03-25].
- ↑ O Ulicy Żywiołów [online], ec1lodz.pl [dostęp 2026-05-21].
- ↑ EC1 Łódź dla dzieci. Zobacz propozycje na upalne, wakacyjne dni [PROGRAM] [online], uml.lodz.pl, 15 lipca 2022 [dostęp 2026-05-21].
- ↑ Otwarcie EC1 w Łodzi. Od starej elektrowni do BRYŁY ROKU [HISTORIA INWESTYCJI] - Bryła - polska architektura [online], www.bryla.pl [dostęp 2026-06-29].
- ↑ EC1 - Biuletyn Informacji Publicznej - Krótkoterminowy najem powierzchni komercyjnych [online], bip.ec1lodz.pl [dostęp 2026-06-28].
- ↑ EC1 Łódź [online], lodz.travel [dostęp 2026-06-28].
- ↑ Taras widokowy w Centrum Nauki i Techniki EC1 już otwarty. Zobacz panoramę Łodzi [online], uml.lodz.pl, 27 kwietnia 2022 [dostęp 2026-06-29].
- ↑ Taras widokowy w Centrum Nauki i Techniki EC1 już otwarty. Zobacz panoramę Łodzi [online], uml.lodz.pl, 27 kwietnia 2022 [dostęp 2026-06-29].
- ↑ Adam Zys, Taras widokowy w centrum Łodzi. Powstał w Centrum Nauki i Techniki! [online], Magazyn WhiteMAD - moda, architektura, design w jednym miejscu, 29 kwietnia 2022 [dostęp 2026-06-29].
- ↑ Batman – Detective Comics – Wieczni Batmani. Tom 7 - polska okładka Łódź [online], Egmont Księgarnia Internetowa [dostęp 2021-07-07] (pol.).
- ↑ Daria Zawiałow i Vito Bambino w Radiu ZET. Zdradzili, jak powstał hymn Męskiego Grania [WIDEO] - Radio ZET, radiozet.pl, 1625 [dostęp 2021-07-02] (pol.).
- ↑ Pierwszy na świecie teledysk, w pełni zrealizowany z pokładu drona FPV oraz kamery RED Komodo został zrealizowany na terenie EC1! [online], eska.pl [dostęp 2021-07-12].