Świerklaniec

Świerklaniec (niem. Neudeck^[3]) – wieś w Polsce, położona w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim, w gminie Świerklaniec^[4][5]. Jest siedzibą gminy Świerklaniec oraz sołectwa Świerklaniec.

W obecnym kształcie wieś obejmuje obszar dawnego obszaru dworskiego Świerklaniec oraz teren dawnej wsi Stare Chechło. Wieś gminna Świerklaniec została utworzona 1 października 1924 roku ze zlikwidowanego obszaru dworskiego Świerklaniec^[6]. Zasadniczą część zwartego siedliska współczesnej miejscowości stanowi dawna wieś Stare Chechło.

Miejscowość znana jest przede wszystkim z dawnego założenia rezydencjonalnego rodu Henckel von Donnersmarck, obejmującego park, Pałac Kawalera, kościół Dobrego Pasterza z mauzoleum oraz relikty nieistniejących rezydencji: pałacu zwanego Małym Wersalem i zamku w Świerklańcu^[7].

Świerklaniec leży w północnej części województwa śląskiego, na obszarze Garbu Tarnogórskiego, będącego częścią Wyżyny Śląskiej, w rejonie doliny rzeki Brynicy^[8]. Miejscowość znajduje się w południowo-wschodniej części powiatu tarnogórskiego, w sąsiedztwie Nakła Śląskiego, Nowego Chechła, Orzecha, Piekar Śląskich i Tarnowskich Gór.

Wschodnie obrzeża miejscowości przylegają do Zbiornika Kozłowa Góra, utworzonego na Brynicy. W pobliżu położony jest również Zalew Nakło-Chechło, znajdujący się administracyjnie poza zasadniczą częścią Świerklańca, lecz istotny dla funkcji rekreacyjnych całej gminy.

Nazwa Świerklaniec jest nazwą topograficzną. Według Stanisława Rosponda pochodzi od gwarowej formy świerkla, oznaczającej świerk^[9]. W źródłach historycznych spotykane są różne formy zapisu nazwy, m.in. Świrkliniec w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich^[10]. W okresie niemieckim używano nazwy Neudeck.

Początki osadnictwa na obszarze dzisiejszej gminy Świerklaniec wiążą się ze średniowieczem. Według informacji publikowanych przez gminę, przełomowym momentem dla rozwoju tych ziem było wygaśnięcie piastowskiej linii książąt bytomskich oraz późniejszy podział ich dóbr. W drugiej połowie XIV wieku książę oleśnicki Konrad II miał ufundować w Świerklańcu zamek, który stał się jedną z ważniejszych siedzib właścicieli okolicznych dóbr^[11].

Od końca XV wieku ziemie te znajdowały się w granicach władztwa Jana II Dobrego, księcia opolskiego. Po jego śmierci w 1532 roku przeszły pod panowanie Hohenzollernów, a następnie, po dalszych zmianach politycznych i własnościowych, zostały przejęte przez Habsburgów^[11]. W XVII wieku dobra świerklanieckie związały się z rodem Henckel von Donnersmarck, który przez kolejne stulecia odegrał zasadniczą rolę w kształtowaniu miejscowości i jej założenia rezydencjonalnego.

Najważniejszym elementem historycznego Świerklańca było założenie rezydencjonalne rodu Henckel von Donnersmarck. Jego najstarszym składnikiem był zamek, powstały na otoczonej fosą wyspie. Obiekt był wielokrotnie przebudowywany przez kolejnych właścicieli. W XIX wieku uzyskał formy neogotyckie, a po II wojnie światowej uległ zniszczeniu^[7].

W drugiej połowie XIX wieku Guido Henckel von Donnersmarck rozbudował świerklaniecką rezydencję. W latach 1868–1875 wzniesiono pałac nazywany później Małym Wersalem, przeznaczony dla jego pierwszej żony, Blanki de Païva. W literaturze i opisach konserwatorskich wskazuje się związek projektu z architekturą francuską, w tym z działalnością Hectora Lefuela^[7][12]. Pałac został spalony w 1945 roku, a jego pozostałości rozebrano w 1962 roku^[13].

Na przełomie XIX i XX wieku założenie rezydencjonalne uzupełniono o kolejne obiekty, m.in. kaplicę zamkową, mauzoleum, zabudowania gospodarcze oraz Pałac Kawalera. Kaplicę wzniesiono w latach 1895–1896 według projektu Juliusa Carla Raschdorffa, a w latach 1903–1905 dobudowano mauzoleum, w którym pochowano Guida Henckla von Donnersmarcka i jego drugą żonę Katarzynę Slepcow^[14].

Po podziale Górnego Śląska po I wojnie światowej Świerklaniec znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej. W 1924 roku zniesiono obszar dworski Świerklaniec, a na jego podstawie utworzono wieś gminną Świerklaniec^[15]. W skład współczesnej miejscowości weszła także dawna wieś Stare Chechło, której historyczna oś osadnicza odpowiada rejonowi obecnej ulicy Głównej.

Po II wojnie światowej dawne rezydencje Donnersmarcków zostały zniszczone lub rozebrane. Zachowały się jednak elementy założenia parkowo-pałacowego, w tym Pałac Kawalera, kaplica z mauzoleum, części zabudowy folwarcznej, elementy kompozycji parku i relikty dawnych obiektów^[7].

W latach 1954–1972 Świerklaniec był siedzibą gromady Świerklaniec. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego.

W skład współczesnej wsi Świerklaniec wchodzą obszary związane historycznie z dawnym obszarem dworskim Świerklaniec oraz dawną wsią Stare Chechło^[16].

Do dawnego obszaru dworskiego Świerklaniec należały:

• Bizja – zabudowania nadgraniczne dawnego obszaru dworskiego;
• Ostrożnica – zabudowania dawnego obszaru dworskiego;
• właściwy Świerklaniec, obejmujący dawny zamek, rezydencję, folwark i leśniczówkę.

Z dawną gminą wiejską Stare Chechło związane były:

• Stare Chechło – dawna wieś, której oś stanowiła dzisiejsza ulica Główna;
• Żabieniec – historyczna część Starego Chechła.

Według urzędowego wykazu nazw miejscowości integralnymi częściami wsi Świerklaniec są Bizja i Ostrożnica^[4][5].

Integralne części wsi Świerklaniec

SIMC	Nazwa	Rodzaj
0222249	Bizja	część wsi
0222255	Ostrożnica	część wsi

Według danych Narodowego Spisu Powszechnego 2021 Świerklaniec liczył 4251 mieszkańców. Kobiety stanowiły 52,3% ludności, a mężczyźni 47,7%^[17]. Identyfikator miejscowości w systemie SIMC to 0222232^[5].

Ludność Świerklańca według NSP 2021^[17]

Opis	Liczba	Udział
Ludność ogółem	4251	100%
Kobiety	2225	52,3%
Mężczyźni	2026	47,7%

W latach 1998–2021 liczba mieszkańców Świerklańca wzrosła o 18,6%^[17].

Najważniejszy zespół zabytkowy miejscowości stanowi dawne założenie pałacowo-parkowe rodu Henckel von Donnersmarck. Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa obejmuje ono zachowane elementy architektoniczne oraz kompozycję parkową, w tym folwark, kaplicę z mauzoleum, kościół, Pałac Kawalera i elementy dawnego parku krajobrazowego^[7].

Do najważniejszych zachowanych obiektów należą:

• Park w Świerklańcu – park krajobrazowy związany z dawną rezydencją Donnersmarcków;
• Pałac Kawalera – pałac wzniesiony na początku XX wieku, jeden z głównych zachowanych obiektów dawnego zespołu rezydencjonalnego;
• kościół Dobrego Pasterza – dawna kaplica zamkowa, wzniesiona w latach 1895–1896 według projektu Juliusa Carla Raschdorffa^[14];
• mauzoleum rodu Henckel von Donnersmarck, połączone z dawną kaplicą krużgankiem^[14];
• zabudowania dawnego zespołu folwarczno-parkowego;
• rzeźby Emmanuela Frémieta, związane z dawnym wystrojem pałacowego założenia.

Do obiektów niezachowanych lub zachowanych reliktowo należą:

• Pałac w Świerklańcu, zwany Małym Wersalem – rezydencja wzniesiona w latach 1868–1875 z inicjatywy Guida Henckla von Donnersmarcka, zniszczona po II wojnie światowej i rozebrana w 1962 roku;
• Zamek w Świerklańcu – dawna siedziba właścicieli dóbr, usytuowana na wyspie otoczonej fosą;
• część zabudowy gospodarczej i rezydencjonalnej dawnego założenia.

• 
  Ulica Główna w Świerklańcu
• 
  Widok z lotu ptaka na Świerklaniec
• 
  Pałac Kawalera
• 
  Dawna kaplica zamkowa, obecnie kościół Dobrego Pasterza

Funkcje rekreacyjne miejscowości koncentrują się przede wszystkim wokół parku w Świerklańcu, stanowiącego pozostałość dawnego założenia pałacowo-parkowego. Park jest miejscem spacerów, wydarzeń lokalnych oraz ekspozycji elementów związanych z historią rezydencji Donnersmarcków. Na jego terenie znajdują się m.in. Pałac Kawalera, kościół Dobrego Pasterza z mauzoleum, staw, rzeźby Frémieta oraz miejsca po dawnym pałacu i zamku.

W otoczeniu miejscowości znajdują się także tereny rekreacyjne związane ze zbiornikami wodnymi: Zbiornikiem Kozłowa Góra oraz Zalewem Nakło-Chechło.

Przez Świerklaniec przebiega droga krajowa nr 78, łącząca m.in. Chałupki, Rybnik, Gliwice, Tarnowskie Góry, Siewierz i Chmielnik. W miejscowości kończy się również droga wojewódzka nr 911, prowadząca w kierunku Piekar Śląskich i Bytomia.

Komunikację zbiorową zapewniają linie autobusowe organizowane w ramach Zarządu Transportu Metropolitalnego^[18].

W Świerklańcu działa Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza z oddziałami przedszkolnymi^[19].

Na terenie Świerklańca działalność prowadzi Kościół rzymskokatolicki:

• parafia Chrystusa Króla.

W miejscowości znajduje się także kościół Dobrego Pasterza, pełniący funkcję kościoła filialnego parafii.

Działalność prowadzą również Świadkowie Jehowy:

• zbór korzystający z Sali Królestwa^[20].

W Świerklańcu urodzili się m.in.:

• Dorota Pomykała – aktorka teatralna i filmowa;
• Leszek Lewandowski – artysta plastyk;
• Dawid Jarka – piłkarz;
• Joachim Brudziński – polityk, minister spraw wewnętrznych i administracji w latach 2018–2019;
• Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck – przedstawiciel rodu Henckel von Donnersmarck;
• Gustaw Adolf Henckel von Donnersmarck – przedstawiciel rodu Henckel von Donnersmarck;
• Erdmann Gustaw Henckel von Donnersmarck – przedstawiciel rodu Henckel von Donnersmarck;
• Karol Maksymilian Henckel von Donnersmarck – przedstawiciel rodu Henckel von Donnersmarck;
• Leon Maksymilian Henckel von Donnersmarck – przedstawiciel rodu Henckel von Donnersmarck.

Ze Świerklańcem związany był także Guido Henckel von Donnersmarck, właściciel dóbr świerklanieckich i inicjator rozbudowy miejscowego założenia pałacowo-parkowego.

• Park w Świerklańcu
• Pałac Kawalera
• Pałac w Świerklańcu
• Zamek w Świerklańcu
• Kościół Dobrego Pasterza w Świerklańcu
• Henckel von Donnersmarck
• Kozłowa Góra (zbiornik)
• Jezioro Chechło-Nakło

• Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984. ISBN 83-04-01090-9.
• Felix Triest: Topographisches Handbuch von Oberschlesien. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
• Świrkliniec, niem. Neudeck, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 715 .
• Wroński M., Świerklaniec w dawnych widokach, Tarnowskie Góry: Instytut Tarnogórski, 2009, ISBN 978-83-87470-65-4.