Kluż-Napoka

Kluż-Napoka (historycznie Kolożwar^[2], rum. Cluj-Napoca, węg. Kolozsvár, niem. Klausenburg; do 1974 Kluż) – miasto w północno-zachodniej Rumunii, na Wyżynie Transylwańskiej, nad Małym Samoszem, największe miasto i historyczna stolica Siedmiogrodu, ośrodek administracyjny okręgu Kluż.

Miasto w 2021 roku liczyło 286,6 tys. mieszkańców. Do głównych gałęzi przemysłu miasta należy przemysł metalowy, chemiczny i spożywczy. Jest drugim po Bukareszcie miastem uniwersyteckim w Rumunii.

.

Stolica Siedmiogrodu jest zamieszkana od czasów prehistorycznych. Gdy Cesarstwo Rzymskie podbiło Dację na początku II wieku, cesarz Trajan założył obóz legionu o nazwie Napoca. Cesarz Hadrian podniósł miejscowość do statusu municipium, nadając mu nazwę Municipium Aelium Hadrianum Napocensium. Prawdopodobnie podczas panowania Marka Aureliusza miasto osiągnęło status kolonii. Napoka została stolicą prowincji Porolissensis i siedzibą prokuratora, jednakże została opuszczona przez rzymską administrację w 274 r. Podczas wędrówek ludów została zniszczona.

Archeologiczne ślady osadnictwa węgierskiego w regionie sięgają X wieku. W XI wieku król Węgier założył w Kolozsmonostor (ob. dzielnica Mănăștur) benedyktyński klasztor.

Najstarsze średniowieczne przekazy zawierające nazwę Clus nie odnoszą się jeszcze w sposób pewny do miasta. Około 1177 roku w źródłach występuje Thomas comes Clusiensis, czyli komes komitatu Kluż, a w 1213 roku Regestrum Varadinense wymienia castrum Clus – gród będący ośrodkiem komitatu^[3].

Za pierwszą pewną wzmiankę o średniowiecznej osadzie, z której rozwinął się Kluż, uznaje się dokument z 1275 roku. Jego tekst zachował się w późniejszych odpisach, w których nazwę zapisano jako Cluswar, Clusvár, a w XV-wiecznym odpisie jako Kulusvár^[3]. Drugi człon nazwy, węg. vár („gród”, „zamek”), został zatem dołączony do starszej nazwy Clus/Kulus. W źródłach średniowiecznych występowały następnie m.in. formy Cluswar, Kuluswar, Coloswar i Koloswar. Niemiecka forma Klusenburg jest poświadczona w XIV wieku, a następnie rozpowszechniła się postać Klausenburg^[4]. Węgierska nazwa ustabilizowała się ostatecznie w formie Kolozsvár.

Najazd mongolski w 1241 roku spowodował poważne zniszczenia. Zniszczone zostały gród komitacki oraz klasztor Kolozsmonostor (Cluj-Mănăștur), a źródła informują o znacznych stratach ludności^[3]. Po najeździe nastąpiła reorganizacja osadnictwa. W drugiej połowie XIII wieku do osady napływali posiadający szczególne przywileje hospites. W historiografii byli oni często utożsamiani z kolonistami niemieckimi – Sasami siedmiogrodzkimi^[3]. Król węgierski Stefan V zachęcił ich do osiedlania się w pobliżu miasta w 1272 r. Ich osiedle otrzymało niemiecką nazwę Klausenburg, od starego słowa Klause oznaczającego przejście przez góry.

Przełomowym wydarzeniem w dziejach Klużu było wystawienie 19 sierpnia 1316 roku przez węgierskiego króla Karola Roberta Andegaweńskiego przywileju dla mieszkańców. Dokument zapewniał szereg swobód, m.in. możliwość wyboru własnych władz oraz proboszcza i przywileje gospodarcze, tworząc podstawy szerokiej autonomii miejskiej^[5]. Przywilej ten jest uznawany za właściwy początek rozwoju Klużu jako miasta królewskiego^[6]. Prawdopodobnie po nadaniu przywileju z 1316 roku miasto otoczono pierwszym murowanym obwodem obronnym. Fortyfikacje obejmowały stosunkowo niewielki obszar później nazywany Óvár („Starym Miastem” lub „Starym Grodem”). Powstanie tego systemu obronnego wiąże się raczej z okresem po 1316 roku^[3]. W źródle z 1448 roku obszar ten występował już jako Vetus castrum, czyli „Stary Gród”^[7].

Rozwój gospodarczy miasta w XIV wieku doprowadził do szybkiego wyjścia zabudowy poza pierwszy obwód murów. Nowym centrum Klużu stał się rozległy rynek, przy którym w 2. połowie XIV wieku rozpoczęto budowę gotyckiego kościoła św. Michała^[8].

W 1405 roku król Zygmunt Luksemburski nadał Klużowi rangę równą innym wolnym miastom królestwa Węgier oraz nadał mu niezależność od władzy wojewody siedmiogrodzkiego^[9]. W dokumencie królewskim wymieniono również zamiar otoczenia miasta murami obronnymi, ponieważ stare mury były już zbyt małe dla rozwijającego się miasta^[10]. Budowa nowych fortyfikacji trwała przez większą część XV wieku i była jednym z najpoważniejszych przedsięwzięć komunalnych średniowiecznego Klużu. Nowy obwód objął około 45 ha powierzchni. W końcowym stadium składał się z około 3 km murów oraz kilkunastu baszt i wież. Datowane inskrypcjami elementy wskazują na intensywne prace w połowie i drugiej połowie XV wieku: wieżę Bramy Środkowej ukończono w 1449 roku, wieżę Bramy Monostorskiej w 1476, a Bramę Mostową w 1477 roku^[10]. Budowa i modernizacja poszczególnych odcinków systemu obronnego trwała jeszcze na początku XVI wieku.

Najpoważniejsze działania wojenne, jakie dotknęły Kluż w późnym średniowieczu, związane były z powstaniem chłopskim kierowanym przez Antala Nagya z Budy w latach 1437–1438. Po walkach z wojskami szlachty część chłopskich powstańców skierowała się do miasta, które opanowali pod koniec listopada lub na początku grudnia 1437 roku. W ten sposób Kluż znalazł się w rękach buntowników, którzy zostali wpuszczeni za mury przy poparciu części mieszczan związanych z ludnością węgierską przedmieść^[10].

Na przełomie 1437 i 1438 roku Kluż został otoczony przez siły szlacheckie dowodzone m.in. przez Michała Jákcsa z Kusaly, komesa Szeklerów, oraz Dezyderego Losonciego. Zachował się dokument z 9 stycznia 1438 roku, w którym dowódcy informowali Sasów siedmiogrodzkich, że ich wojska zajęły przedmieścia Klużu i zamknęły chłopskich powstańców w obrębie murów miasta, jednocześnie wzywając posiłki piesze i konne do dalszego oblężenia^[11]. Kluż bronił się przez kilka tygodni i najprawdopodobniej skapitulował lub został zdobyty pod koniec stycznia 1438 roku. Po stłumieniu powstania miasto zostało ukarane ograniczeniem części dotychczasowych swobód^[12].

Pozycję miasta stopniowo odbudowano. Jan Hunyady wspierał przywrócenie jego wcześniejszych praw, a w latach 40. XV wieku przywrócono Klużowi znaczną część utraconych przywilejów. 23 lutego 1443 roku w mieście urodził się syn Jana Hunyadego, późniejszy król Węgier Maciej Korwin. Dom, w którym według tradycji przyszedł na świat, zachował się w obrębie dawnego Óváru.

W XIV wieku niemieccy mieszczanie zajmowali dominującą pozycję w organach samorządu miejskiego^[13]. Jednocześnie zwiększała się liczebność ludności węgierskiej, napływającej zarówno do miasta właściwego, jak i na przedmieścia. Szczególnie silne skupisko węgierskie powstało wzdłuż prowadzącej na wschód Magyar utca („ulicy Węgierskiej”) oraz wokół kościoła św. Piotra. Z 1453 roku zachował się Regestrum Hungarorum de civitate Cluswar – spis węgierskich podatników miejskich. W pierwszym spisie wymieniono około 530, a w drugim około 553 węgierskich podatników, rozproszonych po wielu ulicach miasta i przedmieść^[14].

Narastająca rywalizacja o udział w samorządzie pomiędzy mieszczanami określanymi w źródłach jako Saxones i Hungari doprowadziła do konfliktu politycznego. Zakończyła go umowa zatwierdzona 31 stycznia 1458 roku przez gubernatora Węgier Michała Szilágyiego. Od tej pory najwyższy sędzia miejski miał być wybierany naprzemiennie spośród Sasów i Węgrów, dwunastoosobowa rada miała składać się z sześciu przedstawicieli każdej grupy, a nowo utworzona rada stu – centumviratus – z 50 Sasów i 50 Węgrów^[15]. Porozumienie potwierdziło polityczną równorzędność dwóch głównych grup mieszczańskich. Nie oznacza jednak, że ludność całego miasta dzieliła się dokładnie po połowie – ustalony parytet dotyczył przede wszystkim udziału w instytucjach samorządowych^[16].

Ludność rumuńska występowała w średniowiecznym Klużu, lecz jej liczebność w samym mieście jest przedmiotem sporów historiograficznych. Zachowane XV-wieczne spisy mieszczańskie dokumentują ją jedynie sporadycznie. Uznaje się na tej podstawie, że do połowy XV wieku udział ludności rumuńskiej w zasiedleniu miasta właściwego był niewielki^[10]. Ze względu na charakter zachowanych rejestrów dokładnego udziału poszczególnych grup etnicznych w całkowitej populacji miasta nie da się ustalić.

W drugiej połowie XV wieku Kluż należał już do najważniejszych ośrodków rzemieślniczych Siedmiogrodu^[17]. Rozwój rzemiosła i handlu pozostawał związany z królewskimi przywilejami; już w 1404 roku Zygmunt Luksemburski zagwarantował kupcom z Klużu możliwość prowadzenia handlu na terenie całego Królestwa Węgier, a także w kierunku Wiednia, Wenecji, Czech, Polski i Moraw^[18].

Miasto znalazło się ponownie w niebezpieczeństwie podczas powstania Györgya Dózsy w 1514 roku. Jeden z dowódców powstańczych, franciszkańska zakonnik Lőrinc Mészáros, skierował oddziały chłopskie w stronę Klużu, chcąc odciągnąć siły szlachty siedmiogrodzkiej od głównej armii Dózsy. Pamiętając o konsekwencjach wydarzeń z 1437 roku, rada miejska nie zdecydowała się tym razem otworzyć bram całej armii i do miasta wpuszczono jedynie dowódców powstańczych, natomiast zasadnicze siły obozowały poza murami^[19].

Oddziały wicewojewody Lénárda Barlabássyego zaatakowały obozujących pod miastem chłopów, lecz zostały początkowo pokonane. W tym samym czasie władze miejskie rozprawiły się z wpuszczonymi za mury dowódcami powstańczymi. Pozbawione ich oddziały Lőrinca Mészárosa odstąpiły od Klużu. W przeciwieństwie do wydarzeń z 1437 roku miasto nie zostało więc w 1514 roku zdobyte przez powstańców^[20]. W XV wieku Kluż należał obok Braszowa i Sybina do trzech największych ośrodków miejskich Siedmiogrodu; około połowy XV stulecia liczył prawdopodobnie 5–6 tys. mieszkańców. Pod względem demograficznym ustępował jednak pod koniec średniowiecza Braszowowi, a jego wielkość była porównywalna z Sybinem.

W 1541 r. Kluż wszedł w skład Wschodniego Królestwa Węgier, które w 1570 r. zostało przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu. Chociaż Gyulafehérvár (Alba Iulia) był polityczną stolicą książąt Siedmiogrodu, Kolożwar stał się głównym centrum kulturalnym i religijnym. Stefan Batory ufundował tu Kolegium Jezuickie w 1581 r. Między 1545 a 1570 r. duża liczba Niemców opuściła miasto z powodu wprowadzenia doktryny unitarianizmu. Miasto stało się głównym ośrodkiem działalności braci polskich wypędzonych z Polski około 1660 roku^[21].

Dalsze wojny Węgier z Turcją ponownie zmniejszyły liczbę ludności niemieckiej. Ich miejsce zajęli w dużym stopniu Węgrzy i miasto stało się centrum węgierskiej arystokracji i inteligencji. W latach 1713-1723 po stłumieniu powstania Rakoczego Austriacy wybudowali pod miastem twierdzę bastionową w kształcie gwiazdy. Miała ona kontrolować miasto oraz pełnić rolę więzienia.

Pierwsza gazeta węgierska pojawiła się w Klużu w 1791 r., a pierwszy teatr w 1792 r. W 1798 r. miasto nawiedził niszczycielski pożar. W latach 1790–1848 oraz 1861–1867 Kluż był stolicą Wielkiego Księstwa Siedmiogrodu i siedzibą siedmiogrodzkich władców. Poczynając od 1830 r. stało się centrum węgierskiego ruchu narodowego w Księstwie. Podczas powstania węgierskiego 1848 r. miasto zostało zajęte przez wojska węgierskie, dowodzone przez polskiego generała Józefa Bema.

Po zawarciu ugody austriacko-węgierskiej w 1867 roku Siedmiogród utracił odrębność polityczno-administracyjną i został ponownie zintegrowany z Królestwem Węgier. Proces ten został ostatecznie uregulowany ustawą XLIII z 1868 roku o unii Siedmiogrodu z Węgrami, która zniosła odrębne ustawodawstwo siedmiogrodzkie i podporządkowała prowincję władzom centralnym w Budapeszcie^[22]. Kolozsvár stał się siedzibą komitatu Kolozs, zachowując zarazem, jako miasto posiadające prawa municypalne, znaczną samodzielność administracyjną i status równorzędny pod tym względem z komitatami^[23].

W okresie dualizmu Kolozsvár przekształcił się z miasta średniej wielkości w główny ośrodek administracyjny, uniwersytecki i kulturalny Siedmiogrodu. Wbrew pojawiającym się niekiedy twierdzeniom nie był drugim pod względem liczby mieszkańców miastem Królestwa Węgier po Budapeszcie. Należał jednak do ważniejszych ośrodków miejskich kraju, a pod koniec XIX wieku stał się największym miastem właściwego Siedmiogrodu. Liczba mieszkańców wzrosła z około 26 tys. na początku lat 70. XIX wieku do 60 808 w 1910 roku^[23][24]. W 1895 roku do miasta przyłączono sąsiedni Kolozsmonostor, co dodatkowo zwiększyło jego powierzchnię i liczbę ludności^[25].

Istotnym impulsem gospodarczym było włączenie miasta do sieci kolejowej. W 1870 roku uruchomiono linię łączącą Kolozsvár z miastem Nagyvárad (Oradea), zapewniającą połączenie z centralnymi częściami Węgier, a w następnych latach powstały połączenia w kierunku południowego i wschodniego Siedmiogrodu. Rozwój kolei sprzyjał migracji do miasta, handlowi i industrializacji. Na terenach położonych na północ od linii kolejowej powstała dzielnica przemysłowa, w której działały m.in. fabryka skór oraz fabryka zapałek. W 1910 roku w miejscowym przemyśle i rzemiośle zatrudnionych było ponad 7 tys. robotników^[26].

W 1872 roku utworzono w Kolozsvárze drugi po Budapeszcie uniwersytet państwowy na terytorium właściwego Królestwa Węgier – Królewski Węgierski Uniwersytet w Kolozsvárze^[27]. Powstanie uniwersytetu zasadniczo zmieniło strukturę społeczną miasta: zwiększyło liczbę profesorów, lekarzy, prawników, urzędników i studentów oraz przyczyniło się do rozwoju bibliotek, klinik i instytutów badawczych. Do 1918 roku działalność uniwersytecka była prowadzona w 63 budynkach^[28].

Kolozsvár pozostawał w okresie dualizmu miastem wieloetnicznym i wielowyznaniowym, jednak jego życie publiczne, administracja miejska i kultura wysoka były zdominowane przez ludność węgierskojęzyczną. Według spisu z 1880 roku około 76% mieszkańców zadeklarowało język węgierski jako ojczysty, około 13% rumuński, a niespełna 5% niemiecki. Do 1910 roku udział osób deklarujących węgierski jako język ojczysty wzrósł do 83,4% (50 704 osoby), podczas gdy rumuński zadeklarowało 12,4% (7562), a niemiecki tylko 2,8% (1676)^[29].

Danych tych nie należy jednak utożsamiać bezpośrednio ze strukturą etniczną miasta, gdyż węgierskie spisy ludności klasyfikowały mieszkańców według deklarowanego języka ojczystego, a nie według narodowości. Szczególne znaczenie ma to w odniesieniu do ludności żydowskiej. W spisie z 1910 roku 7046 mieszkańców Kolozsváru, czyli 11,6% ludności, należało do wyznania mojżeszowego, ale znaczna większość miejscowych Żydów była wówczas węgierskojęzyczna i została statystycznie zaliczona do grupy węgierskojęzycznej^[30]. W okresie dualizmu miejscowa społeczność żydowska szybko rosła i w znacznym stopniu integrowała się z kulturą węgierską. W 1884 roku powstała gmina neologiczna, dla której w latach 1886–1887 wzniesiono nową synagogę^[31].

Ludność rumuńska stanowiła w samym mieście mniejszość, chociaż Kolozsvár był otoczony przez obszary o licznej, a w wielu gminach przeważającej ludności rumuńskiej. Miejscowi Rumuni skupiali się przede wszystkim wokół parafii greckokatolickiej i prawosławnej, stowarzyszeń oraz środowisk studenckich. Ich możliwości kształcenia w języku rumuńskim w samym mieście były ograniczone, dlatego na węgierskim Uniwersytecie w latach 1872–1918 studiowało ponad 2600 studentów rumuńskich^[28]. Wśród nich byli późniejsi wybitni przedstawiciele rumuńskiego życia publicznego i nauki, m.in. Iuliu Maniu, Iuliu Hațieganu i George Coșbuc. Jednocześnie uniwersytet pozostawał instytucją z węgierskim językiem wykładowym, wzmacniającym węgierską dominację kulturową w regionie^[32].

Polityka narodowościowa władz węgierskich była jednym z najważniejszych źródeł konfliktu między węgierską elitą polityczną a rumuńskim ruchem narodowym w Siedmiogrodzie. Ustawa narodowościowa XLIV z 1868 roku uznawała indywidualne prawa językowe obywateli, ale jednocześnie przyjmowała koncepcję jednej politycznej „narodu węgierskiego” i wprowadzała język węgierski jako język władz centralnych. W następnych dziesięcioleciach wraz z rozwojem państwowego systemu szkolnego i administracji wzrastała presja na stosowanie języka węgierskiego, co przez działaczy rumuńskich było postrzegane jako polityka madziaryzacyjna^[33].

Najgłośniejszym przejawem konfliktu narodowościowego związanym z Kolozsvárem był proces memorandumistów. W 1892 roku przywódcy Rumuńskiej Partii Narodowej skierowali do Franciszka Józefa memorandum, w którym krytykowali likwidację politycznej odrębności Siedmiogrodu, politykę narodowościową rządu węgierskiego oraz ograniczenia używania języka rumuńskiego. Po rozpowszechnieniu dokumentu jego autorów postawiono przed sądem w Klużu. Proces odbył się wiosną 1894 roku i zakończył się skazaniem czternastu przywódców ruchu na kary pozbawienia wolności^[34]. Proces wywołał szeroki oddźwięk w Rumunii i w europejskiej opinii publicznej i stał się jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach rumuńskiego ruchu narodowego przed 1914 rokiem.

W 1903 roku rozpoczęto w mieście wydawanie rumuńskiego czasopisma „Răvașul”, z którym współpracowali m.in. Ion Agârbiceanu, Octavian Goga i Nicolae Iorga^[35]. Jednocześnie Kolozsvár był jednym z najważniejszych centrów węgierskiego życia prasowego; pod koniec okresu dualizmu miejscowy przemysł wydawniczy należał do największych w Królestwie Węgier^[23].

Największa transformacja urbanistyczna Kolozsváru nastąpiła od lat 90. XIX wieku do wybuchu I wojny światowej w 1914 r. Regulowano ulice i place, rozbierano pozostałości średniowiecznych fortyfikacji oraz część niskiej zabudowy otaczającej historyczne centrum. Dawny rynek wokół kościoła św. Michała przekształcono w reprezentacyjny plac miejski. Zburzono stojące przy kościele niewielkie budynki i uporządkowano przestrzeń pod ustawienie węgierskiego pomnika Macieja Korwina, odsłoniętego w 1902 roku^[26]. Przekształcenia przestrzeni publicznej miały nie tylko charakter modernizacyjny, lecz również symboliczny: nowe pomniki, nazwy ulic i gmachy państwowe podkreślały węgierski charakter miasta.

W okresie tym powstała znaczna część reprezentacyjnej zabudowy dzisiejszego centrum Klużu. W latach 1893–1902 wzniesiono monumentalny, neorenesansowy gmach główny Uniwersytetu Franciszka Józefa^[28]. Do 1903 roku ukończono rozległy zespół klinik uniwersyteckich, a w latach 1906–1909 powstał nowoczesny gmach Biblioteki Uniwersyteckiej^[36].

W latach 1898–1902 powstał eklektyczny Pałac Sprawiedliwości, który stał się centralnym elementem nowej dzielnicy administracyjnej na wschód od średniowiecznego centrum^[37]. W latach 1904–1906 na placu Hunyadiego wzniesiono nowy gmach węgierskiego Teatru Narodowego, zaprojektowany przez wiedeńskie biuro Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera^[38].

Do charakterystycznych budowli epoki należał także hotel i kawiarnia „New York”, wzniesiony w latach 1894–1895. Lokal szybko stał się jednym z głównych miejsc życia towarzyskiego i literackiego Kolozsváru^[39]. Wraz z powstawaniem kilkupiętrowych kamienic czynszowych, banków, szkół, hoteli i gmachów administracyjnych zabudowa centrum nabrała wielkomiejskiego charakteru. Równocześnie na obrzeżach rozwijały się dzielnice willowe^[26].

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku zahamował rozwój miasta. Wielu mieszkańców zmobilizowano, część budynków publicznych i uniwersyteckich przeznaczono na potrzeby wojskowe^[23]. Szczególnie trudna sytuacja powstała jesienią 1916 roku po przystąpieniu Rumunii do wojny i ofensywie jej armii w Siedmiogrodzie. Chociaż walki nie dotarły do Kolozsváru, miasto przyjęło znaczną liczbę uchodźców z zagrożonych obszarów wschodniego Siedmiogrodu^[23].

Jesienią 1918 roku, wraz z klęską państw centralnych i rozpadem Austro-Węgier, załamała się dotychczasowa administracja państwowa. W Kolozsvárze powstały węgierskie i rumuńskie rady narodowe, reprezentujące odmienne koncepcje przyszłości Siedmiogrodu. 1 grudnia 1918 roku zgromadzenie rumuńskie w Alba Iulia proklamowało zjednoczenie Siedmiogrodu z Rumunią. Władze węgierskie nie uznały tej decyzji i ją ignorowały, a ostateczny status regionu pozostawał wówczas nierozstrzygnięty na płaszczyźnie prawa międzynarodowego.

24 grudnia 1918 roku do Kolozsváru bez walki wkroczyły oddziały rumuńskiej 7. Dywizji Piechoty. Początkowo pozostawiono funkcjonowanie części dotychczasowej węgierskiej administracji miejskiej, jednak w następnych miesiącach stopniowo tworzono rumuński aparat administracyjny^[40].

Zmiana przynależności państwowej Klużu nastąpiła faktycznie jeszcze przed podpisaniem traktatu w Trianon. Wojska rumuńskie wkroczyły do miasta 24 grudnia 1918 roku, a w 1919 roku rozpoczęto przejmowanie przez administrację rumuńską najważniejszych instytucji państwowych i samorządowych. Traktat w Trianon z 4 czerwca 1920 roku potwierdził na płaszczyźnie międzynarodowej włączenie Siedmiogrodu wraz z Klużem do Królestwa Rumunii^[41].

Jedną z najważniejszych zmian instytucjonalnych było przejęcie dotychczasowego węgierskiego Uniwersytetu Franciszka Józefa. 12 maja 1919 roku władze rumuńskie przejęły jego gmachy po tym, jak większość profesorów odmówiła złożenia przysięgi wierności królowi Rumunii. Węgierska kadra uniwersytecka wyjechała i kontynuowała działalność w Budapeszcie, a od 1921 roku w Segedynie^[42]. Na podstawie dekretu króla Rumunii z 1919 roku w Klużu utworzono uniwersytet z rumuńskim językiem wykładowym i otrzymał imię króla Ferdynanda I^[43].

Zmiana przynależności państwowej pociągnęła za sobą zmianę struktury administracyjnej, społecznej i narodowościowej miasta. Do Klużu napływali rumuńscy urzędnicy, wojskowi, pracownicy instytucji państwowych, nauczyciele i studenci, zarówno z innych części Siedmiogrodu, jak i ze Starego Królestwa Rumunii. Równocześnie miasto pozostawało jednym z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego, prasowego i intelektualnego Węgrów siedmiogrodzkich^[44].

Administracja rumuńska prowadziła politykę symbolicznego zaznaczania rumuńskiego charakteru miasta. Zmieniano nazwy ulic i placów, wznoszono pomniki i nowe gmachy publiczne związane z rumuńską państwowością oraz prawosławiem. Proces ten był szczególnie widoczny w reprezentacyjnej przestrzeni centrum, między innymi na obecnym placu Avrama Iancu. Nie oznaczało to jednak zaniku wcześniejszej, węgierskiej warstwy kulturowej miasta, która nadal wyraźnie określała jego życie społeczne oraz wygląd historycznego centrum^[45].

Okres międzywojenny był też czasem szybkiego rozwoju przestrzennego Klużu, co pozwoliło na zwiększenie udziału w mieście ludności rumuńskiej z przyłączonych do Klużu miejscowości. Wzrost liczby mieszkańców i rozwój administracji, spowodowały powstawanie nowych dzielnic mieszkaniowych i rozszerzenie granic zabudowy. W latach 1919–1940 powierzchnia terenów zabudowanych miasta zwiększyła się o około 80%^[44].

Według rumuńskiego spisu powszechnego z 1930 roku Kluż liczył 100 844 mieszkańców. Według deklarowanej narodowości 47 689 osób (47,3%) stanowili Węgrzy, 34 895 (34,6%) Rumuni, 13 062 (13,0%) Żydzi, a 2500 (2,5%) Niemcy. Według kryterium wyznaniowego 13 504 mieszkańców (13,4%) należało do wyznania mojżeszowego^[46]. Różnica między liczbą osób deklarujących narodowość żydowską a liczbą wyznawców judaizmu wynikała z metodologii spisu; znaczna część klużańskich Żydów była kulturowo i językowo związana ze społecznością węgierską^[47].

Społeczność żydowska odgrywała znaczącą rolę w handlu, przemyśle, wolnych zawodach, prasie i życiu kulturalnym miasta. W drugiej połowie lat 30. jej położenie pogarszało się w związku ze wzrostem silnego w Rumunii antysemityzmu oraz ustawodawstwem ograniczającym prawa części obywateli żydowskiego pochodzenia^[48].

30 sierpnia 1940 roku na mocy drugiego arbitrażu wiedeńskiego, przeprowadzonego przez Niemcy i Włochy, Rumunia została zobowiązana do przekazania Węgrom północnej części Siedmiogrodu. W granicach przekazanego obszaru znalazł się również Kluż, który ponownie otrzymał urzędową węgierską nazwę Kolozsvár. We wrześniu 1940 roku do miasta wkroczyły wojska węgierskie^[49].

Zmiana granic wywołała znaczne ruchy ludności. Część rumuńskich urzędników, pracowników instytucji państwowych i mieszkańców opuściła miasto, podczas gdy do Kolozsváru napływali Węgrzy z nadal rumuńskiego południowego Siedmiogrodu oraz innych terenów pozostających w granicach Rumunii. Zmianom towarzyszyły napięcia narodowościowe i polityka odwetu stosowana przez władze węgierskie i rumuńskie wobec mniejszości pozostających po obu stronach nowej granicy^[49].

Rumuński Uniwersytet Króla Ferdynanda I został ewakuowany do Sybinu i Timișoary. Do Kolozsváru powrócił natomiast Uniwersytet Franciszka Józefa. W ten sposób w ciągu niewiele ponad dwóch dekad miasto po raz drugi doświadczyło niemal całkowitej wymiany państwowej organizacji szkolnictwa wyższego^[43][50].

Szczególnie poważnie zmiana władzy dotknęła ludność żydowską. Po włączeniu północnego Siedmiogrodu do Węgier zaczęło tam obowiązywać węgierskie ustawodawstwo antyżydowskie, które stopniowo ograniczało możliwość zatrudnienia, prowadzenia działalności gospodarczej i wykonywania wolnych zawodów przez osoby uznawane za Żydów. Mężczyzn żydowskiego pochodzenia kierowano również do batalionów pracy przymusowej podporządkowanych armii węgierskiej^[51].

W styczniu 1941 roku w Kolozsvárze mieszkało około 16,8 tys. Żydów, stanowiących około 15% mieszkańców miasta^[52].

Po zajęciu Węgier przez wojska niemieckie 19 marca 1944 roku do Kolozsváru wkroczyły jednostki niemieckie, a w mieście rozpoczęła działalność niemiecka policja bezpieczeństwa. Jednocześnie miejscowa administracja, policja i żandarmeria węgierska uczestniczyły w realizacji polityki skierowanej przeciwko ludności żydowskiej^[53].

3 maja 1944 roku rozpoczęto koncentrację Żydów z miasta i okolic w getcie urządzonym na terenie cegielni Iris (Iris téglagyár) w północnej części Kolozsváru. Operację organizowały miejscowe władze węgierskie, w tym burmistrz László Vásárhelyi, komendant policji László Urbán i przedstawiciele żandarmerii; a wsparcia udzielali im funkcjonariusze niemieckiego aparatu bezpieczeństwa. Do 10 maja w getcie znajdowało się około 12 tys. osób, a po doprowadzeniu Żydów z okolicznych miejscowości liczba więźniów wzrosła do blisko 18 tys.^[54][53]

Likwidację getta przeprowadzono między 25 maja a 9 czerwca 1944 roku. Więźniów wywieziono w sześciu transportach, przede wszystkim do niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau. Deportacje doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia przedwojennej społeczności żydowskiej Klużu.^[54][53]

W następstwie przejścia Rumunii na stronę aliantów w sierpniu 1944 roku front ponownie zbliżył się do północnego Siedmiogrodu. Po walkach prowadzonych we wrześniu i październiku siły niemieckie i węgierskie wycofały się z Kolozsváru, a 11 października 1944 roku do miasta wkroczyły wojska sowieckie i rumuńskie^[55].

Początkowo rozpoczęto przywracanie rumuńskiej administracji, jednak w listopadzie 1944 roku sowieckie dowództwo wojskowe odsunęło rumuńskie władze cywilne od bezpośredniego zarządzania północnym Siedmiogrodem. Do marca 1945 roku region znajdował się pod sowiecką administracją wojskową. Rozwiązanie to było związane zarówno z sytuacją wojenną, jak i konfliktem narodowościowym oraz polityczną presją Związku Sowieckiego na władze w Bukareszcie^[56].

Po utworzeniu rządu Petru Grozy Stalin zgodził się na przywrócenie rumuńskiej administracji w północnym Siedmiogrodzie. 13 marca 1945 roku w Klużu odbyły się oficjalne uroczystości związane z objęciem regionu przez władze rumuńskie^[56].

Po zakończeniu działań wojennych nastąpiła odbudowa życia akademickiego. Rumuński Uniwersytet Króla Ferdynanda I powrócił z Sybinu i Timișoary. Jednocześnie władze rumuńskie zdecydowały o zachowaniu w mieście odrębnej uczelni z węgierskim językiem wykładowym. Na podstawie dekretów z 29 maja 1945 roku powstał węgierski uniwersytet państwowy, który w grudniu 1945 roku otrzymał imię Jánosa Bolyaia^[57]. Funkcjonowanie dwóch uczelni – rumuńskiej i węgierskiej – było próbą instytucjonalnego uwzględnienia wielonarodowego charakteru miasta, choć w kolejnych latach obie uczelnie podlegały narastającej presji politycznej ze strony przejmujących władzę komunistów.

Po wojnie do Klużu powróciła część ocalałych Żydów. W 1946 roku w mieście mieszkało około 6 tys. Żydów, przy czym jedynie część z nich stanowili przedwojenni mieszkańcy Klużu i północnego Siedmiogrodu^[52].

W 1946 roku w Klużu działał Trybunał Ludowy, przed którym sądzono osoby oskarżone o zbrodnie popełnione w północnym Siedmiogrodzie w latach 1940–1944, w tym urzędników uczestniczących w gettoizacji i deportacji ludności żydowskiej^[54].

Ostateczny status międzynarodowoprawny miasta rozstrzygnął traktat pokojowy z Rumunią, podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 roku. Jego art. 2 uznawał postanowienia drugiego arbitrażu wiedeńskiego za nieważne i przywracał granicę rumuńsko-węgierską w kształcie obowiązującym 1 stycznia 1938 roku. Tym samym przynależność Klużu i całego północnego Siedmiogrodu do Rumunii została potwierdzona przez traktat pokojowy^[58]. Na mocy traktatu paryskiego Kluż ponownie wrócił do Rumunii w 1947 r.

Węgrzy pozostali główną grupą etniczną do lat 50. XX w. Spis powszechny w 1966 r. wykazał 185 663 mieszkańców, z czego 56% Rumunów i 42% Węgrów. Do 1974 r. urzędową nazwą miasta było Kluż (Cluj). Komuniści przemianowali miasto na Kluż-Napoka (Cluj-Napoca), by podkreślić związki z rzymską kolonią Napoka. Niektórzy twierdzą, że zrobiono to na złość Węgrom, sugerując, że rumuńscy mieszkańcy są potomkami Daków, skolonizowanych przez Rzymian. Temat budzi wiele kontrowersji.

Wkrótce po demokratycznej rewolucji w 1989 roku burmistrzem miasta był przez dwanaście lat postkomunista i nacjonalista Gheorghe Funar. Jego urzędowanie stało pod znakiem wzrostu nastrojów antywęgierskich. Powstała duża liczba projektów i działań, mających na celu dezawuowanie węgierskiego dziedzictwa w mieście. W czerwcu 2004 roku Gheorghe Funar nie uzyskał ponownie mandatu i został zastąpiony przez Emila Boca z Partii Demokratycznej, który rozpoczął współpracę z Węgrami w celu odbudowy dobrych stosunków etnicznych w mieście.

W 1994 i 2000 r. Kluż był gospodarzem Środkowo-Europejskiej Olimpiady Informatycznej (The Central European Olympiad in Informatics (CEOI)). To uczyniło z Rumunii pierwszy kraj, który gościł tę olimpiadę, oraz pierwszy, który gościł ją ponownie.

Miasto jest znane w historii Żydów chasydzkich, jako miejsce pochodzenia dynastii Sanz-Klausenburg.

Rok	liczba mieszkańców	rumuńscy mieszkańcy	węgierscy mieszkańcy
1890	37 184	5637 (15,2%)	29 396 (79,1%)
1910	62 733	8886 (14,2%)	51 192 (81,6%)
1920	85 509	29 644 (34,7%)	42 168 (49,3%)
1930	103 840	34 029 (32,8%)	48 271 (46,5%)
1941	110 956	10 029 (9,0%)	97 698 (88,1%)
1948	117 915	47 321 (40,1%)	67 977 (57,6%)
1956	154 723	74 623 (48,2%)	77 839 (50,3%)
1966	185 663	105 185 (56,7%)	78 520 (42,3%)
1977	262 858	173 003 (65,8%)	86 215 (32,8%)
1992	328 602	248 572 (75,6%)	74 871 (22,8%)
2002	317 953	252 433 (79,4%)	60 287 (19,0%)

Według spisu z 2002 r. miasto Kolożwar (Kluż-Napoka) liczyło 317 953 mieszkańców. Skład etniczny według tego spisu^[59]:

• Rumuni: 252 433 (79,39%),
• Węgrzy: 60 287 (18,96%),
• Romowie: 3029 (0,95%),
• Niemcy: 734 (0,23%),
• Żydzi: 217 (0,06%),
• Grecy: 147 (0,04%),
• Ukraińcy: 146 (0,04%),
• Włosi: 91 (0,02%),
• Polacy: 24 (0,008%)

Z racji swojej długiej historii w Kolożwarze znajduje się wiele cennych zabytków:

• dom narodzin króla Węgier Macieja Korwina, sięgający XV w.
• dom narodzin Stefana Bocskaya(inne języki), węgierskiego księcia Siedmiogrodu
• dom narodzin Jánosa Bolyaiego(inne języki), węgierskiego matematyka
• dom narodzin Sándora Szilágyiego(inne języki), węgierskiego historyka
• plac Unirii (rum. Piața Unirii)
  • kościół rzymskokatolicki św. Michała – datowany na XIV-XV w., zbudowany w stylu gotyckim (jednak większość najcenniejszych eksponatów z tego kościoła została zniszczona w okresie reformacji)
  • pałac Bánffych(inne języki) – barokowy pałac węgierskiego rodu Bánffych, wzniesiony w XVIII w. przez węgierskiego księcia Györgya Bánffyego, obecnie pełniący rolę Muzeum Sztuki(inne języki)
  • pomnik króla Węgier Macieja Korwina z 1902
  • pałac Rhédeyów(inne języki)
  • kamienica Patakich i Telekich(inne języki), w której w czasie powstania węgierskiego w 1848 r. zamieszkiwał gen. Józef Bem (pobyt Bema upamiętnia tablica)
  • pałac Jósików(inne języki)
  • dom Ottílii Wass(inne języki) – dom, w którym zamieszkiwała węgierska poetka Ottília Wass
• kościół reformowany przy Ulița Lupilor, wzniesiony w stylu gotyckim z l. 1486–1510
• kościół i klasztor franciszkanów – kościół sięgający XIII w., przebudowany w stylu barokowym
• kościół pijarów(inne języki) – barokowy kościół, wzniesiony w l. 1718-1724, początkowo jezuicki, a od 1776 pod opieką zakonu pijarów
• katedra Przemienienia Pańskiego(inne języki) – barokowy kościół minorytów, wzniesiony w l. 1778-1779, obecnie katedra greckokatolicka
• kościół unitariański(inne języki) – barokowy kościół unitarian, wzniesiony w l. 1792-1796
• kościół Boba(inne języki) – barokowy kościół, wzniesiony w l. 1801–1803
• kościół luterański, wzniesiony w l. 1816–1829 należący do kościoła Ewangelicko-Luterańskiego Rumunii
• kościół św. Piotra(inne języki) – neogotycki kościół, wzniesiony w l. 1844–1848;
• kościół reformowany na Dolnym Mieście, wzniesiony w stylu klasycystycznym z l. 1828–1879
• pałac Telekich(inne języki) – barokowy pałac węgierskiego rodu Telekich, wzniesiony w XVIII w.
• Stary Ratusz(inne języki)
• pałac Reduta(inne języki) – siedziba Muzeum Etnograficznego Siedmiogrodu(inne języki)
• plac Avrama Iancu
  • pałac arcybiskupów prawosławnych z 1887
  • Teatr Narodowy(inne języki)
  • gmach prefektury okręgowej (secesyjny)
  • sobór Zaśnięcia Matki Bożej
  • pomnik Avrama Iancu
• ulica Universității (Uniwersytecka) z Uniwersytetem Babeșa i Bolyaia oraz kościołem reformowanym
• plac Mihai Viteazul (Michała Walecznego)
  • pałac Babosa(inne języki)
  • pomnik Michała Walecznego
• plac Luciana Blagi z biblioteką uniwersytecką
• pałac Székiego(inne języki)
• ratusz(inne języki)
• Pałac Sprawiedliwości(inne języki)
• dom Hintzów(inne języki) – siedziba Muzeum Farmacji
• Ogród Botaniczny
• ulica Georga Barițiu (rum. George Barițiu) z Uniwersytetem Technicznym
• Cetățuia z rozległym widokiem na miasto
• Park Centralny
• cmentarz „Házsongárd” (XVI w.)
• synagoga neologiczna

• 
  Pomnik króla Węgier Macieja Korwina
• 
  Ratusz
• 
  Pałac Sprawiedliwości
• 
  Dawne kasyno w Parku Centralnym
• 
  Park Centralny

W mieście znajdują się stacja kolejowa Kluż-Napoka (rum. Cluj-Napoca), oraz port lotniczy Kluż-Napoka, jedna z baz Wizz Air w Rumunii.

Transport miejski zapewniają tramwaje, trolejbusy i autobusy. Od 2012 po ulicach miasta kursują polskie wagony tramwajowe 120NaR serii Swing wytworzone przez bydgoską Pesę.

• Muzeum Etnograficzne Siedmiogrodu(inne języki)
• Muzeum Narodowe Historii Siedmiogrodu(inne języki)
• Muzeum Sztuki(inne języki)
• Muzeum Zoologii
• Muzeum Farmacji
• Teatr Narodowy(inne języki)
• Teatr Węgierski(inne języki)

• Uniwersytet Babeșa i Bolyaia
• Uniwersytet Medyczny i Farmaceutyczny Iuliu Hațieganu

W mieście tym siedzibę ma rumuński klub piłkarski CFR 1907 Kluż, który został założony w 1907 r. jako KVSC (Kolozsvári Vasutas Sport Club). Klub jest kilkukrotnym mistrzem Rumunii oraz uczestnikiem fazy grupowej Ligi Mistrzów, obecnie gra w pierwszej lidze rumuńskiej. CFR rozgrywa swoje mecze na stadionie Dr. Constantin Rădulescu, którego pojemność wynosi 23 500 widzów^[60].

Siedzibę ma tu również klub sportowy Universitatea Kluż-Napoka, który założony został we wrześniu 1919 r. przez towarzystwo sportowe grupujące studentów uniwersyteckich o nazwie Societatea Sportivă a Studenților Universitari. Universitatea gra w pierwszej lidze rumuńskiej. Stadionem macierzystym klubu jest Cluj Arena, której pojemność wynosi 30 596 miejsc.

Miejscowości partnerskie:

W Klużu/Kolożwarze urodzili się węgierscy władcy: król Maciej Korwin oraz książę siedmiogrodzki Stefan Bocskay.

W latach 1939–1947 w Kolożwarze zamieszkiwała polska poetka Kazimiera Iłłakowiczówna.

• Miasta Rumunii: Kluż (rum. Cluj-Napoca). [w:] tpr.pl [on-line]. [dostęp 2010-03-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-23)]. (pol.).