Pamiątkowo

Pamiątkowo

wieś
Kaplica we wsi
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	szamotulski
Gmina	Szamotuły
Liczba ludności (2021)	1284
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	64-514[2]
Tablice rejestracyjne	PSZ
SIMC	0595973
Położenie na mapie gminy Szamotuły Pamiątkowo
Położenie na mapie Polski Pamiątkowo
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Pamiątkowo
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego Pamiątkowo
52°33′12″N 16°40′50″E/52,553333 16,680556[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Pamiątkowo – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, w gminie Szamotuły^[3].

Wieś położona jest nad Jeziorem Pamiątkowskim, przy trasie kolejowej Poznań Główny – Szczecin Główny i drodze wojewódzkiej nr 184^[4]. We wsi znajduje się przystanek kolejowy^[4] i Szkoła Podstawowa im. Powstańców Wielkopolskich. W okolicy rozciągają się rozległe sady^[5].

W 2011 roku Pamiątkowo liczyło 1247 mieszkańców^[6]. W roku 2021 w Pamiątkowie mieszkały 1284 osoby, z czego 50,4% mieszkańców stanowiły kobiety, a 49,6% mężczyźni^[7].

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XV wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1409 gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Pamyathkowo”, 1409, 1419 „Pamyotkowo”, 1420 „Pamatkowo”, „Pamyathcowo”, 1483 „Pamyanthkowo”, 1502 „Pamyathcowo”, 1513 „Pamyantcowo”, 1540 „Pamyathkowo”, 1580 „Pamiątkowo”, 1619 „Pamiątkowo”, 1789 „Pamiątkowo”, 1886 „Pamiątkowo”^[8][9]. Dawniej po niemiecku Pamen^[10], a w czasie okupacji Feldheim^[11].

Nazwa miejscowa pochodzi od nazwy osobowej „Pamiątka”, która z kolei wywodzi się od określenia „pamiętać” – nazwy funkcji poznawczej człowieka lub od apelatywu „Pamiątka” oznaczającej „wieś ofiarowaną na pamiątkę” z sufiksem „-owo”^[9].

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i była początkowo własnością szlachecką należącą do wielkopolskiej szlachty z rodu Szamotulskich oraz Ostrorogów herbu Nałęcz, a także Sobockich, Konieckich. W 1502 leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1510 należała do parafii Cerekwica^[8].

Pierwszy zachowany zapis o wsi pochodzi z 1409 i odnotowuje dziedziców pamiątkowskich Dobrogosta i Wincentego z Szamotuł, którzy sprzedali z zastrzeżeniem prawa odkupu klasztorowi dominikanów w Poznaniu czynsz w wysokości 11 grzywien od sumy głównej 110 grzywien na swojej wsi Pamiątkowo^[8].

W latach 1419-1420 Erazm z Naramowic toczył proces z Bartłomiejem kanonikiem poznańskim o sumę 300 grzywien jakie odziedziczył po zmarłej siostrze, mieszczce poznańskiej Katarzynie Storketlowej, ulokowaną w czynszach z Poznania, Gostynia i Pamiątkowa należących do Wincentego z Szamotuł^[8].

W 1502 synowie wojewody poznańskiego Jana Ostroroga - Wacław oraz Stanisław Ostroróg, sprzedali czynsze na Ostrorogu oraz przyległych wsiach, w tym m.in. na Pamiątkowie Mikołajowi kanonikowi kolegiaty NMP koło katedry poznańskiej 6 złotych od sumy głównej 72 złotych, kapitule tej kolegiaty 16 złotych od sumy 200 złotych, kapitule katedry poznańskiej 50 złotych od sumy 725 złotych, a wikariuszom katedry poznańskiej dwie grzywny i 4 grosze od sumy 25 grzywien. W 1504 braci odnotowano jako dziedziców we wsi. W 1510 nastąpił podział majątku tych braci w wyniku którego Pamiątkowo przypadło Stanisławowi. W 1513 Stanisław Ostroróg zastawił Mikołajowi z Kretkowa wojewodzie brzeskiemu wsie Pamiątkowo, Baworowo oraz Radzyń za 1110 złotych. W 1540 nastąpił kolejny podział majątku Ostrorogów pomiędzy Stanisławem i Jakubem w wyniku którego Pamiętkowo przypadło temu drugiemu. W 1541 Jakub Ostroróg sprzedał wieś za 50 grzywien z zastrzeżeniem prawa odkupu Mikołajowi Sobockiemu. W 1556 Jakub Ostroróg zabezpieczył bratu Stanisławowi dług m.in. na Pamiętkowie^[8].

W źródłach historycznych zachowały się także zapisy o zwykłych mieszkańcach wsi. W 1483 bracia Andrzej Kucz i Paweł Kucz kmiecie pamiątkowscy zobowiązali się zapłacić Mikołajowi prepozytowi św. Ducha pod Poznaniem, niegdyś plebanowi w Radzimiu, 6,5 grzywny za kupioną od niego w tym roku dziesięcinę z Pamiątkowa. W 1495 odnotowany został imiennie Ambroży Czesarzuch kmieć z Pamiątkowa, poddany wojewody brzeskiego Mikołaja z Kretkowa, którego Andrzej Mrowiński pozwał o podpalenie lasu Przebroda w Mrowinie. W 1503 wspomniany został Jakub lub Marcin kmieć pamiątkowski oraz mąż zmarłej Doroty Popowskiej, szlachcianki z Popowa w powiecie poznańskim oraz jej dzieci: szlachcic Mikołaj, Jadwiga, Anna i Barbara; jako ich stryj występuje pracownik Marcin Janisz z Przyborowa, a jako wuj szlachcic Wojciech z Otorowa^[8].

Z 1506 zachował się zapis sądowy ze sprawy natury obyczajowej panny Otylii z Pamiątkowa córki Andrzeja Konopki. Pozwała ona Walentego Stryjcewica z Pamiątkowa, który zapewniał ją wielokrotnie, że tylko ją pragnie za żonę; mówił to nawet dwukrotnie w obecności karczmarza Michała, klęcząc i płacząc; poszedł do jej ojca i poprosił go o jej rękę, na co ojciec się zgodził, uścisnął mu dłoń i prosił, by zawarli ślub w kościele. Otylia wnosiła więc do sądu, by zmusić Walentego do dopełnienia ślubu. Walenty zaprzeczał temu, a jego pełnomocnik oświadczył, że Walenty przed 6 tygodniami zawarł ustnie małżeństwo z pewną Agnieszką z Pamiątkowa i zlecił już zapowiedzi wikariuszowi w Cerekwicy. Karczmarz Michał, który był przeciwny temu małżeństwu, opowiadał natomiast fałszywie o rzekomym wcześniejszym już ślubie Walentego z Otylią. Pracownik Michał Lyx z Krzyszkowa oraz Andrzej Sak z Pamiątkowa ręczyli za Walentego, że nie będzie on szkodził drugiej stronie"^[8].

W 1513 woźny sądu ziemskiego zapowiedział na rokach sądowych w Poznaniu, na targach w okolicznych miastach oraz w parafii w Cerekwicy, że chłopom (łac "homines status plebei") z Pamiątkowa nie wolno wkraczać z końmi, bydłem i trzodą na pastwiska wsi Mrowino oraz Przebroda bez zgody tamtejszego dziedzica ani używać nowo powstałych dróg^[8].

Miejscowość odnotowały także historyczne rejestry podatkowe dzięki, którym znamy stosunki własnościowe we wsi. W 1508 miał miejsce pobór we wsi od 21 łanów. W 1510 wieś należała do panów z Ostroroga i miała 23 łanów osiadłych, 7 łanów opuszczonych, z których 5 uprawiali kmiecie płacący za to czynsz dziedzicom, a także dwa łany sołeckie wraz z przyłączonymi dwoma łanami kmiecymi, które zostały obrócone na folwark należący do dziedziców oraz dwie karczmy prowadzące wyszynk. W 1510 wieś Pamiątkowo płaciła dziesięcinę w wiardunku kościołowi w Radzimiu, a kmiecie uprawiający pole zwane "Poświętne" oddawali tam także dziesięcinę snopową. Kmiecie ze wszystkich łanów płacili po 5 groszy kościołowi w Objezierzu, a z sołectwa nie płacili nic. W 1563 miał miejsce pobór od 24 łanów oraz dwóch karczm dzierżawnych. W 1577 pobór z Pamiątkowa zapłaciła Katarzyna z Leszna. W 1580 pobór z Pamiątkowa zapłacił Jan Koniecki od 24 łanów, 4 zagrodników oraz od 1/4 karczmy^[8].

Wieś szlachecka położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim^[12].

W XIX wieku Słownik geograficzny Królestwa Polskiego odnotował także miejscowość pod nazwą "Pamiątkowo". Wśród byłych właścicieli wsi rejestry wymieniają także Jana Konieckiego (w 1580), Nepomucena Dobrzyckiego (w 1793) i rodzinę Bielińskich (ok. 1840)^[13]. W latach 1845–1908 właścicielem Pamiątkowa był Maksymilian Bniński (1823–1908), a następnie w latach 1909–1939 jego wnuczka, Helena z Morstinów Koczorowska (1886–1966)^[14]. Pod koniec XIX wieku wieś liczyła 251 mieszkańców w 28 domostwach^[13]. Podczas poszukiwań archeologicznych odkryto m.in. grobowce, urny, naczynia gliniane i dwie granitowe siekierki^[13].

 Osobny artykuł: Wysiedlenia Polaków z Kraju Warty.

 Osobny artykuł: Heim ins Reich.

W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR ^[15].

W 1940 miejscowość została objęta drugą falą wysiedleń Polaków z powiatu szamotulskiego. W gminie Pamiątkowo miały one miejsce we wrześniu i grudniu 1940. Przeprowadzała je niemiecka żandarmeria wojskowa, która otaczała wieś o godzinach 3-5 nad ranem i łomocząc w drzwi wchodziła do wyznaczonych domów zamieszkanych przez Polaków. Mieszkańcy mieli 10 minut na opuszczenie swoich domów. Po czym przewożono ich pociągami towarowymi do obozu przesiedleńczego w Łodzi, a po kilku dniach do dystryktów warszawskiego, radomskiego i lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie^[15].

W powiecie szamotulskim najwięcej wsi, łącznie 29, objęto wysiedleniami w gminach Szamotuły, Pamiątkowo, Ostroróg i Pniewy. W gminie Pamiątkowo niemiecka żandarmeria z miejscowości Baborowo, Baborówko, Lulinek, Pamiątkowo, Przecław, Rudnik i Witoldzin wysiedliła 57 rodzin – 301 osób. Do pracy na roli u nasiedlonych w ich miejsce Niemców w powiecie obornickim skierowano 11 rodzin. Pozostałe rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktów radomskiego i lubelskiego w GG^[15].

W latach 1954–1972 wieś była siedzibą gromady Pamiątkowo.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego^[4].

Leonard Glabisz (1878-1951) – polski ekonomista, nauczyciel akademicki, dyrektor Wyższej Szkoły Handlowej w Poznaniu^[16].

Ludwik Ratajczak (1909-1940) – nauczyciel w szkole w Pamiątkowie, podporucznik rezerwy, zmobilizowany w 1939 roku należał do 14. Dywizji Piechoty. Trafił do sowieckiej niewoli, uwięziony w obozie w Kozielsku, następnie zamordowany w Katyniu^[17][18].

Jan Bocian (1895-1919) – powstaniec wielkopolski, w szeregach batalionu poznańskiego Stanisława Śliwińskiego brał udział w walkach pod Szubinem, gdzie zmarł w wyniku odniesionych ran. Pochowany na cmentarzu w Cerekwicy^[19][20].

W rejestrze zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa umieszczono park dworski z XIX wieku^[21].

• Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. III L-Q, hasło „Pamiątkowo”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 1992, s. 568-569.
• Kazimierz Rymut: Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany, Tom VIII O-Pn, hasło „Pamiątkowo (1)”. Kraków: Polska Akademia Nauk Instytut Języka Polskiego , Wydawnictwo Pandit, 2009, s. 285. ISBN 978-83-88866-71-5.
• Maria Wardzyńska: Wysiedlenia ludności polskiej z okupowanych ziem polskich włączonych do III Rzeszy w latach 1939-1945. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2017, s. 18-35, 204-206, 281,351. ISBN 978-83-8098-174-4.