Grupa pułkowników

Grupa pułkowników, frakcja pułkowników, rządy pułkowników – ścisłe otoczenie i najbliżsi współpracownicy Józefa Piłsudskiego, pełniący kierowniczą rolę w Bezpartyjnym Bloku Współpracy z Rządem i państwie polskim podczas rządów sanacji w okresie II RP. „Pułkownicy” bezpośrednio po przewrocie majowym w 1926 pełnili nie najwyższe, choć wpływowe funkcje w armii^[1]. Od 1929 zaczęli obejmować najwyższe stanowiska w państwie (premierów i ministrów). Po zwycięskich dla sanacji wyborach parlamentarnych w 1930 („wybory brzeskie”), od 1931 Piłsudski zaczął odsuwać się od bezpośrednich decyzji o sprawach państwowych, cedując większość z nich na „pułkowników”. Po śmierci Piłsudskiego w maju 1935, jesienią 1935 doszło do rozpadu „grupy pułkowników” w wyniku walki o władzę po zgonie Piłsudskiego^[2].

Nie ma określonego kryterium, które umożliwiłoby zaklasyfikowanie danej postaci do grupy „pułkowników”. Władysław T. Kulesza wyodrębnił w związku z tym dwa pojęcia:

• grupa – czyli ludzie tworzący ekipę ścisłych współpracowników Józefa Piłsudskiego
• krąg – tworzony przez wszystkie osoby, które w latach 1930–1935 zbliżyły się do grupy pułkowników i odgrywały konkretną rolę w życiu politycznym sanacji oraz w realizacji polityki kolejnych rządów^[3].

Termin „pułkownicy” został nadany przez opozycję, która propagandowo głosiła tezę o istnieniu rządów wojskowych w kraju. Nie wiadomo kiedy i kto stworzył ten termin. Najprawdopodobniej zrobili to antysanacyjni socjaliści. 5 grudnia 1928 r. Kazimierz Czapiński z Polskiej Partii Socjalistycznej powiedział na posiedzeniu Komisji Budżetowej Sejmu RP „ukazała się na horyzoncie politycznym pewna nieodpowiedzialna grupa polityczna, którą opinia nazywa »grupą pułkowników«, i ta usiłuje w zrozumiałych celach zamącić normalną pracę parlamentarną”.

Obóz sanacyjny, a zwłaszcza sama grupa, wiedziała o tym określeniu, ale nie korzystano z niego. W grupie byli nie tylko pułkownicy, były osobach o innych rangach wojskowych, np. major Świtalski, generał Składkowski i cywile jak Stanisław Car, Wacław Makowski^[4].

Trzon grupy stanowili Bogusław Miedziński, Aleksander Prystor, Walery Sławek i Kazimierz Świtalski. Oprócz nich, krąg „pułkowników” tworzyli min. Józef Beck, Janusz Jędrzejewicz, Wacław Jędrzejewicz, Adam Koc, Ignacy Matuszewski, Tadeusz Hołówko, Stanisław Car, Wacław Makowski, Bohdan Podoski, Felicjan Sławoj Składkowski, Ignacy Boerner, Bronisław Pieracki, Adam Skwarczyński^[4].

Można wyróżnić „pułkowników drugiego planu”, którzy byli blisko związani z ideałami, przeszłością oraz bieżącą współpracą z najważniejszymi „pułkownikami”, ale nie zaliczali się do otoczenia Józefa Piłsudskiego oraz nie brali udziału w podejmowaniu najważniejszych decyzji. Do tego grona można zaliczyć Henryka Floyar-Rajchmana, Jerzego Paciorkowskiego oraz Mikołaja Dolanowskiego^[4].

Rząd Kazimierza Świtalskiego, w którym sześciu na czternastu ministrów było wyższymi oficerami, był pierwszym z tzw. rządów pułkowników^[5].

„Pułkownicy” dążyli do autorytarnego ustroju państwa. Dążono do wzmocnienia władzy wykonawczej, poprzez dodanie prerogatyw prezydentowi i całemu rządowi. Była to inna aspiracja niż którą miał Kazimierz Bartel, sanacyjny liberał, który popierał system kanclerski, wzmacniając władzę głównie premiera/kanclerza. Opozycja oskarżała „pułkowników” o szantaże oraz naciski, i korzystanie z metod niedemokratycznych, jak wykorzystywanie precedensów konstytucyjnych (a nawet tendencje faszystowskie). „Pułkownicy” działali w myśl zasady, iż brak formalnoprawnej sprzeczności z jej postanowieniami oznacza, że czyn nie jest zabroniony, choć tego typu działania były sprzeczne z duchem konstytucji marcowej. (Np. z inspiracji „pułkowników” Kazimierz Bartel w 1927 r. zagroził działaczom PPS, że jeśli PPS zbliży się z PSL „Wyzwolenie”, to zostanie wypowiedziana umowa dzierżawy drukarni państwowej przez „Robotnika” (gazetę PPSu).), Grupa także popierała aresztowania opozycjonistów (np. w nocy z 9 na 10 września 1930 roku aresztowano 14 liderów Centrolewu i 5 działaczy ukraińskich. Decyzję podjął Piłsudski. Więźniów trzymano w twierdzy wojskowej w Brześciu, gdzie zdarzały się pobicia i brutalne traktowania, które zapewne nie były motywowane przez „Pułkowników”, ale były one zgodne z ich linią.) Opozycja także zarzuciła im wykorzystywanie administracji państwowej by ingerować w wybory (do tego dochodziło w 1928 i 1930 roku. Podczas pierwszych wyborów oskarżano władzę o nadużycia finansowe i o „cuda nad urną”; a że w 1930 r. Sąd Najwyższy uznał 18 mandatów za nieważne, z czego 14 należało do BBWR).

W przypadku drugich wyborów przydzielano oficerów i podoficerów w stanie spoczynku, którym polecono przerywać głosowanie w przypadku gdy przybierało niekorzystny dla władzy przebieg. Dochodziło do unieważniania list wyborczych, jednakże trzeba zwrócić uwagę, że czasem była to wina opozycji. Oraz do zrywania wieców wyborczych. -->^[4].

• Zamek (polityka II Rzeczypospolitej)