Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Franciszek Fiedler


Franciszek Fiedler
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

12 września 1880
Warszawa, Królestwo Polskie

Data i miejsce śmierci

27 listopada 1956
Warszawa, Polska

Poseł I kadencji Sejmu PRL
Okres

od 20 listopada 1952
do 20 listopada 1956

Przynależność polityczna

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

Odznaczenia
Grób Franciszka Fiedlera na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Franciszek Fiedler, właśc. Efroim Truskier, pseud. Berent, Dżek, Leon Markiewicz, A. Szwarc, Keller, Winkler (ur. 12 września 1880 w Warszawie, zm. 27 listopada 1956 w Warszawie) – polski historyk ruchu robotniczego pochodzenia żydowskiego, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek rzeczywisty PAN, poseł na Sejm PRL I kadencji, członek Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Polski, Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, przewodniczący Komisji Biura Politycznego KC PZPR ds. Nauki[1], Budowniczy Polski Ludowej.

Życiorys

Pochodził z zamożnej żydowskiej rodziny mieszczańskiej. Był synem Beniamina (zm. 1895)[2][3] i Ewy (Chawy) z Honigwilów (zm. 1927)[4][5], bratem Adolfa Truskiera, senatora. W młodości przyjął nazwisko Fiedler. Ukończył gimnazjum J. Pankiewicza w Warszawie (1898); w 1900 podjął studia w dziedzinie historii na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie. Za działalność w polskich organizacjach narodowych i udział w 1901 w demonstracji przeciwko antypolskim wykładom Theodora Schiemanna(inne języki)[6], został usunięty z uczelni, wydalony z Niemiec bez prawa powrotu i równocześnie zadenuncjowany władzom carskim[6]. W Warszawie aresztowany i osadzony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej[6]. Studia kontynuował na Uniwersytecie Zuryskim w latach 1903–1905 i 1906–1909. W 1905 został członkiem Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy[6]. Działał w Wydziale Zawodowym SDKPiL i w Komisji Socjaldemokratycznych Związków Zawodowych, brał udział w rewolucji 1905–1907. Współpracował z warszawskim pismem „Trybuna”, a także był współzałożycielem pisma „Młot”, lata 1911–1912 spędził w więzieniu. W 1912 wyjechał za granicę Imperium Rosyjskiego, po powrocie działał w Warszawie i w Petersburgu, był redaktorem „Naszej Trybuny” w Petersburgu. W 1915 przebywał przez pewien czas we Włoszech, gdzie leczył zapalenie płuc. W SDKPiL zwolennik frakcji "rozłamowców" pozostających w opozycji do przywództwa partii na czele z Różą Luksemburg i opowiadających się za bliższą współpracą z bolszewikami[7]. Od 1916 wchodził w skład Zarządu Głównego SDKPiL. Od 1917 był redaktorem centralnego organu prasowego partii „Czerwonego Sztandaru”. W czasie I wojny światowej od kwietnia do listopada 1917 był więziony przez władze niemieckie w obozach w Lubaniu i w Havelbergu. Prowadził rozmowy nad zjednoczeniem SDKPiL oraz PPS-Lewicy (był m.in. członkiem komitetu składającego się z czołowych działaczy SDKPiL oraz PPS-Lewicy, który przed zjednoczeniem partii miał opracować program nowej partii[8]).

W odrodzonej Polsce działał w Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (KPRP), wchodził w skład jej Komitetu Centralnego (1918–1924). Aresztowany w lutym 1920 był więziony kolejno w więzieniu na Mokotowie, w X Pawilonie, we Wronkach, obozie w Dąbiu i na Pawiaku[6]. Po wyjściu z więzienia w 1921 opracowywał politykę rolną KPRP. „Tezy agrarne”, których był jednym z autorów, zostały przyjęte przez II Zjazd KPRP. W 1924 usunięto go z partii pod zarzutem działalności prawicowej. Wyjechał wówczas do Moskwy, dwa lata później do Gdańska; w kolejnych latach przebywał w Berlinie (1928–1933), Brukseli (1933), Paryżu (1933–1935). Od 1935 kierował działalnością wydawniczą Komunistycznej Partii Polski. W 1938 osiedlił się we Francji, mieszkał początkowo we Paryżu, następnie na południu kraju i od 1942 w Grenoble. Był jednym z organizatorów kół PPR we Francji, współpracował z antyniemieckim ruchem oporu, wcześniej pomagał uchodźcom z wojny domowej w Hiszpanii.

Powrócił do Polski w 1945; wykładał historię ruchu robotniczego w Centralnej Szkole Partyjnej w Warszawie (1945–1948), później na Uniwersytecie Warszawskim (w 1953 Rada Państwa nadała tytuł profesora zwyczajnego). Był redaktorem naczelnym „Trybuny Wolności” (1945–1947) i „Nowych Dróg” (1947–1952); w latach 50 XX w. uczestniczył w pracach nad Konstytucją PRL. W 1945 został członkiem Komitetu Centralnego PPR, w 1948 – PZPR. Od 1952 pełnił mandat posła na Sejm. Brał udział w organizacji Polskiej Akademii Nauk i Instytutu Historii PAN, w 1952 został członkiem rzeczywistym PAN oraz członkiem Prezydium PAN[9]. Uniwersytet Warszawski nadał mu doktorat honorowy (1951)[10]. W listopadzie 1949 został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa Stalina[11].

Został pochowany z honorami partyjnymi i wojskowymi 30 listopada 1956 w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A27-tuje-6/7)[12]. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyli m.in. członkowie Biura Politycznego KC PZPR przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, premier Józef Cyrankiewicz, Stefan Jędrychowski i Roman Zambrowski, a także prezes Polskiej Akademii Nauk prof. Jan Dembowski[13].

Tablica pamiątkowa znajdująca się na jego grobie została uroczyście odsłonięta 27 listopada 1957[14].

Odznaczenia

Wybrane publikacje

W pracy naukowej zajmował się dziejami ruchu robotniczego, historią gospodarczą średniowieczną i nowożytną, teorią myśli marksistowskiej oraz historią i teorią spółdzielczości. Ogłosił wiele prac historycznych, m.in.:

  • Tło gospodarcze przewrotu majowego (1927)
  • Luksemburgizm a kwestia chłopska (1932)
  • W sprawie chłopskiej (1933)
  • Historyczne znaczenie Konstytucji 3 Maja (1945)
  • W 28 rocznicę Rewolucji Październikowej (1945)
  • W sprawie granic wschodnich (1945)
  • Reakcyjna koncepcja dwóch wrogów (1947, ze Stefanem Jędrychowskim)
  • Sto lat „Manifestu Komunistycznego” (1948)
  • Uwagi w sprawie powstania i rozwoju państwa demokracji ludowej (1950)

Upamiętnienie

Był patronem ulicy w Słupsku (obecnie ul. Arkadego Fiedlera)[19].

Przypisy

  1. ↑ Patryk Pleskot, Trudna sztuka kierowania nauką. Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR a Polska Akademia Nauk (1949–1989), w: Partia komunistyczna w Polsce: struktury‑ludzie‑ dokumentacja, pod red. Dariusza Magiera, Lublin – Radzyń Podlaski 2012, s. 182.
  2. ↑ Benjamin Trusker [online], www.geni.com [dostęp 2025-11-16].
  3. ↑ Nekrolog Beniamina Truskiera, „Kurier Warszawski” (179), Warszawa, 1 lipca 1895, s. 6 [dostęp 2025-11-16].
  4. ↑ Chawa (Ewa) Trusker [online], www.geni.com [dostęp 2025-11-16].
  5. ↑ Nekrologi, „Nasz Przegląd” (48), Warszawa, 17 lutego 1927, s. 10 [dostęp 2025-11-16].
  6. ↑ a b c d e Towarzysz Franciszek Fiedler. W 70-lecie urodzin, „Trybuna Ludu” (252), Warszawa, 13 września 1950, s. 3 [dostęp 2025-11-16].
  7. ↑ Andrzej Friszke „czekanie na rewolucję. Komuniści w II Rzeczypospolitej 1921 – 1926“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2023, ISBN 978-83-67805-08-7, s. 71
  8. ↑ Andrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 295
  9. ↑ FIEDLER, Franciszek [online], Polska Akademia Nauk - Członkowie PAN [dostęp 2023-02-01] (pol.).
  10. ↑ Doktoraty honorowe. [w:] Uniwersytet Warszawski [on-line]. uw.edu.pl. [dostęp 2018-02-23].
  11. ↑ Życie Warszawy, nr 306 (1808), 6 listopada 1949, str. 1
  12. ↑ Juliusz Jerzy Malczewski: Cmentarz komunalny (dawny wojskowy) na Powązkach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1975, s. 10.
  13. ↑ "Pogrzeb tow. Fiedlera" [w:] "Trybuna Robotnicza", nr 287 (4014), 1-2 grudnia 1956, s. 1
  14. ↑ Odsłonięcie tablicy pamiątkowej na grobie Franciszka Fiedlera, „Dziennik Polski” (283), 28 listopada 1957, s. 1.
  15. ↑ Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lipca 1949 r. w sprawie nadania Orderu "Budowniczych Polski Ludowej" (M.P. z 1950 r. Nr 5, poz. 51 (ISAP)).
  16. ↑ Nazwy do zmiany: ulica Fiedlera Franciszka. ipn.gov.pl. [dostęp 2017-07-24].
  17. ↑ Postanowienie o odznaczeniu z dnia 11 września 1950 r. (M.P. z 1950 r. Nr 104, poz. 1295 (ISAP)).
  18. ↑ Uchwała Rady Państwa z dnia 20 stycznia 1955 r. o nadaniu odznaczeń państwowych (M.P. z 1955 r. Nr 50, poz. 497 (ISAP)).
  19. ↑ Redakcja, Uroczyście nadadzą nową nazwę ulicy [online], Głos Pomorza, 13 czerwca 2017 [dostęp 2025-12-15].

Bibliografia