Szatan

Szatan (hebr. ‏שטן‎, satan – przeciwnik, oskarżyciel, oszczerca; gr. Σατανᾶς, Satanás^[1]; arab. ‏شيطان‎, Szajtan) – w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie jeden z najwyższych aniołów, który zbuntował się przeciwko Bogu, pociągając do buntu inne anioły. Jest głównym sprawcą zła moralnego na świecie.

W tradycji chrześcijańskiej termin ten oznacza najwyższego rangą upadłego anioła, wodza wszystkich demonów. Niekiedy bywa utożsamiany z Lucyferem (imieniem noszonym przed upadkiem) lub Belzebubem. W Nowym Testamencie określany jest również jako „Wąż starodawny” czy „Smok”.

W ujęciu świeckim często stanowi jedynie personifikację zła, jednak teologia katolicka zdecydowanie uznaje go za realny, zły byt osobowy.

Pojęcie „szatan” wywodzi się z języka hebrajskiego i początkowo oznaczało funkcję – „przeciwnika” lub „oskarżyciela”, a nie imię własne (np. w 1 Sm 29, 4 czy 1 Krl 5, 18 odnosi się do ludzi).

Jedno z pierwszych biblijnych zastosowań tego terminu wobec istoty duchowej znajduje się w Księdze Liczb (Lb 22, 22-35)^[2], w historii proroka Balaama. Anioł Pański staje mu na drodze z obnażonym mieczem jako jego „przeciwnik” (hebr. satan), aby zablokować mu drogę sprzeczną z wolą Bożą. W tym najwcześniejszym ujęciu funkcja ta nie oznaczała jeszcze bytu całkowicie złego, lecz surowego oskarżyciela, który z ramienia Boga poddaje ludzi próbie lub wymierza sprawiedliwość^[3].

W Księdze Hioba Szatan staje przed Bogiem w roli oskarżyciela niebieskiego (prokuratora), kwestionując bezinteresowność ludzkiej wiary.

W późniejszym okresie judaizmu (szczególnie w literaturze apokryficznej, np. w Księdze Henocha) postać Szatana staje się ewidentną personifikacją zła, utożsamianą z wodzem upadłych duchów (demonów). W tradycji hebrajskiej przypisuje mu się również inne imiona, takie jak Mastema, Gadriel czy Samael (Satanael)^[5]. W Talmudzie Szatan to pierwotnie potężny anioł (często uznawany za wodza serafinów), który został stworzony szóstego dnia. W literaturze rabinicznej funkcjonuje również symbolika numeryczna: ponieważ suma hebrajskich liter w słowie Szatan wynosi 364, uważa się, że przez 364 dni w roku ma on prawo oskarżać, a jedynie w święto Jom Kipur traci swoją moc^[6].

W chrześcijaństwie pojęcie Szatana traci charakter zaledwie funkcji, a staje się imieniem najpotężniejszego, realnego i całkowicie złego ducha, jednoznacznego przeciwnika Boga i ludzkości. Nowy Testament poszerza jego rolę o głównego przeciwnika w dziele zbawienia dokonanym przez Jezusa Chrystusa (Mt 16, 21-23; Mk 4, 15).

Jezus Chrystus wielokrotnie odnosił się wprost do istnienia Szatana („przywódcy demonów”, „Belzebuba”), ukazując go jako potężnego wroga, przeciwko któremu wymierzona jest misja Mesjasza.

Kościół katolicki kategorycznie odrzuca pogląd symbolistów traktujących Szatana jedynie jako metaforę lub personifikację ludzkich skłonności do zła. Zgodnie z oficjalnym nauczaniem Kościoła, Szatan to realny byt osobowy o potężnym, czystym intelekcie, który jako pierwszy zbuntował się przeciw Stwórcy. Dogmat przyjęty na Soborze Laterańskim IV (1215 r.) uczy wprost o ostateczności jego upadku:

Zgodnie z ujęciem teologii dogmatycznej bunt Szatana i pozostałych aniołów wydarzył się poza czasem, u zarania dziejów stworzenia, jeszcze przed stworzeniem człowieka. To właśnie Szatan, ukrywając się pod postacią Węża, kusił pierwszych ludzi w biblijnym Raju, doprowadzając do grzechu pierworodnego^[10]. Jego sprzeciw (grzech pychy) wobec Boga ma charakter nieodwracalny z powodu doskonałości poznania anielskiego – nie ma w jego woli miejsca na skruchę. Posiada on moc zwodzenia i szkodzenia człowiekowi, jednak nie jest równy Bogu (nie jest bogiem ciemności), lecz pozostaje jedynie złośliwym stworzeniem. Jego działalność na ziemi, choć destrukcyjna, wpisuje się w ramy dopustu Bożej Opatrzności, a kres jego władzy nastąpi ostatecznie w dniu Sądu Ostatecznego.

Świeccy historycy (jak m.in. badacze niemieckiej szkoły religioznawczej) często sugerowali, że katolicki i biblijny wizerunek Szatana był wynikiem prostego zapożyczenia z dualistycznego perskiego zaratusztrianizmu (złego boga Arymana). Z tym poglądem polemizuje katolicka teologia dogmatyczna. Prof. ks. Krzysztof Tadeusz Kościelniak nazywa taką tezę „uproszczeniem metodologiczno-historycznym”, podkreślając, że choć istnieją terminologiczne podobieństwa do wierzeń perskich, biblijna prawda o upadłych aniołach opiera się na ciągłym Bożym Objawieniu, a nie jest zaledwie modyfikacją pogańskich mitów^[11].

W potocznym użyciu określenia te stosuje się nierzadko zamiennie, jednak w ścisłej teologii dogmatycznej istnieje między nimi wyraźne rozróżnienie hierarchiczne. Na precyzję tego nazewnictwa w katolicyzmie zwracała szczególną uwagę m.in. katolicka psychiatra prof. Wanda Półtawska (czerpiąc z wykładów dogmatyka ks. prof. Ignacego Różyckiego)^[12]. Zgodnie z tym ujęciem:

• Szatan (pisany dużą literą) to imię własne przypisywane jednemu, najpotężniejszemu z upadłych aniołów (byłemu Serafinowi), który był zarzewiem buntu i jest absolutnym przywódcą królestwa ciemności.
• Diabeł (z gr. diabolos) oraz demon to z kolei nazwy pospolite, którymi określa się każdego z miriadów pozostałych upadłych aniołów o niższej randze, stanowiących podwładne Szatanowi wojsko duchów nieczystych^[12].

Szczegółowe informacje o ich ogólnej naturze i formach działania znajdują się w haśle głównym: Diabeł.

W teologii ascetycznej (m.in. w ujęciu św. Ignacego Loyoli) zwraca się uwagę, że Szatan działa głównie poprzez strategię zwodzenia. Jako „ojciec kłamstwa” opiera on swoje ataki zwyczajne na sianiu fałszu, podsycaniu lęków i doprowadzaniu człowieka do rozpaczy lub zwątpienia w Miłosierdzie Boże^[13]. W ujęciu eschatologicznym, pod koniec czasów Szatan ma posłużyć się postacią Antychrysta, aby dokonać ostatecznego, wielkiego zwiedzenia ludzkości przed powtórnym przyjściem Chrystusa^[14].

Według katolickich egzorcystów, zły duch może wpływać na życie człowieka w sposób zwyczajny oraz nadzwyczajny:

• Działanie zwyczajne: To klasyczne pokusy do grzechu. Demony podsyłają złe sugestie, próbują grać na ludzkiej wyobraźni, lęku, pożądaniach i pamięci, aby skłonić człowieka do odwrócenia się od Boga. Nie mają one jednak dostępu do wnętrza ludzkiej duszy i wolnej woli – nie potrafią czytać w ludzkich myślach, chyba że człowiek sam wyrazi na to zgodę (zob. Jan Kasjan, Rozmowy z ojcami).
• Działania nadzwyczajne: Według oficjalnej systematyki rzymskiego egzorcysty, ks. Gabriela Amortha, należą do nich formy demonicznego uwikłania wymagające bezpośredniej pomocy modlitewnej i egzorcyzmów Kościoła:
  • Nękanie (dręczenie) diabelskie – cierpienia fizyczne lub niezrozumiałe, seryjne komplikacje życiowe i materialne powodowane przez zło.
  • Obsesje diabelskie – ataki na ludzką psychikę i emocje, powodujące brak równowagi, nagłe wybuchy gniewu, natarczywe obrazy czy myśli prowadzące m.in. do pokus samobójczych.
  • Nawiedzenie (opresje) – zjawiska manifestujące się w przestrzeni fizycznej (niewytłumaczalne zapachy, odgłosy, przesuwanie przedmiotów), często nękające miejsca związane z wcześniejszymi praktykami okultystycznymi.
  • Zależność i podporządkowanie – stan świadomego zawarcia duchowego paktu ze Złym poprzez oddawanie mu czci lub dobrowolne oddanie się w jego niewolę.
  • Opętanie – najcięższa forma, w której demon przejmuje władzę nad ciałem człowieka (lecz nie nad jego duszą). Manifestuje się to potężną agresją wobec sacrum (świętości), mówieniem nieznanymi językami i niezwykłą siłą fizyczną.

W chrześcijaństwie wierzy się, że Szatan został ostatecznie pokonany przez ofiarę krzyżową Jezusa Chrystusa. W teologii ascetycznej za najskuteczniejszy oręż przeciw wpływom zła uznaje się:

• Stan łaski uświęcającej (odcięcie wpływu grzechu przez sakrament spowiedzi i przyjmowanie Eucharystii).
• Modlitwę (w tym m.in. wzywanie Imienia Jezus oraz prośbę o opiekę do własnego Anioła Stróża).
• Wstawiennictwo świętych, a ze względu na lęk demonów przed absolutną pokorą – uciekanie się zwłaszcza pod obronę Najświętszej Maryi Panny (modlitwa różańcowa) oraz wstawiennictwo wodza niebieskich zastępów, św. Michała Archanioła. Ze względu na potężny charakter tej wstawienniczej modlitwy (będącej tzw. egzorcyzmem prostym), Kościół zaleca odmawianie ułożonego przez papieża Leona XIII wezwania o obronę:

• Sakramentalia (posługiwanie się z wiarą wodą święconą, noszenie poświęconych medalików egzorcyzmujących, np. krzyża św. Benedykta lub szkaplerza).

Orężem zarezerwowanym dla najtrudniejszych form zniewolenia (opętaniach) jest uaktualniony Rytuał Rzymski i egzorcyzm uroczysty, sprawowany wyłącznie przez upoważnionego kapłana-egzorcystę.

W islamie jedno z imion Szatana to Iblis. Uważa się go za przywódcę zbuntowanych duchów (dżinnów). Został wygnany z nieba, gdy w uniesieniu pychy odmówił złożenia hołdu pierwszemu człowiekowi – Adamowi (por. Azazel). Pozwolono mu pozostać na ziemi, aby wodził ludzi na pokuszenie i wystawiał ich na próbę. Według tradycji muzułmańskiej próbował on także zwieść proroka Mahometa, dyktując mu fałszywe objawienia (tzw. szatańskie wersety). Pojawia się w miejscach uznawanych za grzeszne lub w których znajdują się nieczystości.

W radykalnych odłamach politycznego fundamentalizmu islamskiego (szczególnie w Iranie po rewolucji ajatollahów) z Szatanem identyfikuje się ideologicznych wrogów: termin „Wielki Szatan” oznacza z reguły Stany Zjednoczone, a „Mały Szatan” – państwo Izrael.

• Lewiatan (potwór)
• Belial
• Egzorcyzm
• Wanda Półtawska
• Różaniec
• Modlitwa do św. Michała Archanioła

• Wojciech Kardyś: Szatan w Starym Testamencie oraz w judaizmie Drugiej Świątyni. Studium z historii tradycji. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2015. ISBN 978-83-7702-982-4.
• René Laurentin: Szatan – mit czy rzeczywistość? Nauczanie i doświadczenie Kościoła. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1997. ISBN 83-211-1538-1.
• Diabeł i egzorcyzm. Egzorcysta i inne autorytety mówią prawdę o szatanie. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy, 2002. ISBN 83-7216-234-4.
• Jan Kasjan: Rozmowy z ojcami, tom 1. Kraków: Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec, 2002. ISBN 978-83-7354-226-6.
• Wojciech Kosior. Upadek anioła. Psychoanaliza mitu. „Ex Nihilo”. 2 (2), s. 130–144, 2009. [dostęp 2018-01-02]. 
• Aleksander Michalak, Szatan i Demony. Wyobrażenia starożytnych Żydów i Chrześcijan, 2023, ISBN 9788367295734.
• Ludwik Maria Grignion de Montfort: Traktat o prawdziwym nabożeństwie do Najświętszej Maryi Panny. Warszawa: „Promic” Wydawnictwo Księży Marianów, 2011. ISBN 978-83-7502-302-2.