Rozbark

Rozbark (niem. Rossberg^[4]) – dzielnica Bytomia. Do 1927 roku osobna gmina wiejska leżąca na wschód od murów miejskich Bytomia.

Prawdopodobnie pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Rosenberg pochodzi z 1223 roku^[4]. Nazwa była później notowana także w formach Rosenbergk (1654)^[5] Rozbark (1695), Rozbarg (1724), Rosberg (1743), Rosberg (1780), Rosberg (1783), Rossberg (1845), Rossberg (1864), Rossberg (1886), Rozbork (Rossberg) (1900), Rozbark (Rossberg) (1920)^[6].

Nazwa wywodzi się od wschodnio-środkowo-niemieckich wyrazów pospolitych rosen ‘różany’ i berg ‘góra’ (‘góra rózana’). Została ona fonetycznie spolszczona jako Rozbark. W procesie adaptacji nazwy do języka polskiego dokonała się substytucja wschodnio-środkowo-niemieckiej postaci *Ros('en')berg z regularnym przejęciem członu -berg jako – bark. Skrócenie pierwszego członu mogło być skutkiem tendencji do redukcji sylab nieakcentowanych w języku niemieckim^[7]. W wymowie gwarowej: rosbark^[6].

Według legendy, właśnie na Różanym Wzgórzu (znanym też jako Srocze Wzgórze) miał głosić kazania święty Jacek Odrowąż ze szlacheckiego rodu Odrowążów^[8]. Dla jego uczczenia powstała w tym miejscu drewniana kaplica (prawdopodobnie około 1740 roku), a następnie murowany kościółek (1801^[9]). Obecny kościół św. Jacka powstał w latach 1908–1911.

W 1441 roku spłonęły wszystkie zabudowania wioski Rozbark^[10].

6 lipca 1459 roku Rozbark został sprzedany Konradowi IX Czarnemu za 1700 grzywien przez Wacława I cieszyńskiego^[11].

W 1474 roku nastąpiło spustoszenie Rozbarku podczas wojny o czeską sukcesję po śmierci Jerzego z Podiebradów^[10].

16 sierpnia 1459 roku Rozbark znalazł się w granicach Węgier rządzonych podówczas przez Macieja Korwina^[11]. Po jego śmierci, na mocy pokoju w Ołomuńcu, w 1490 roku Rozbark ponownie należał do Królestwa Czech Władysława II Jagiellończyka^[11].

W 1526 roku Rozbark przeszedł we władanie austriackich Habsburgów, a następnie Jerzego Hohenzollerna i jego syna Jerzego Fryderyka. Po śmierci Jerzego Fryderyka Hohenzollerna Rozbark stanowił od 1603 roku własność elektorów brandenburskich^[12].

Kolejny poważny pożar zniszczył zabudowania Rozbarku w 1582 roku^[9].

Dalsze zniszczenia wioski wiązały się z wojną trzydziestoletnią, w październiku 1643 roku Szwedzi dokonali napaści na mieszkańców, doszło również do powieszeń kilku z nich^[9]. W czasie tejże wojny, dzięki poparciu cesarza Austrii, Rozbark otrzymał Łazarz I Starszy Henckel von Donnersmarck^[12].

Na mocy pokoju wrocławskiego z 11 czerwca 1742 roku Rozbark otrzymał król Prus Fryderyk II Wielki^[12].

Najszybszy rozwój miejscowości miał miejsce od początku XIX wieku i wiązał się z wydobyciem tu węgla kamiennego w kopalni Heinitz oraz rud cynku i ołowiu w kopalni Fiedlersglück^[11]. Do uruchomienia w Bytomiu kolei, źródłem utrzymania mieszkańców Rozbarku była ponadto spedycja konna.

Dynamiczny rozwój przemysłu wydobywczego wiązał się z piętnastokrotnym wzrostem liczby ludności Rozbarku na przestrzeni lat od 1858 do 1927^[11]:

Pierwsza szkoła w Rozbarku, obsługiwana początkowo przez jednego nauczyciela, powstała w 1842 roku. Druga, dwunastoklasowa szkoła została zbudowana w 1885 roku, trzecia, dziesięcioklasowa szkoła powstała w 1895 roku. Czwarta, dwunastoklasowa, została otwarta w 1901 roku, kolejna, dwudziestoklasowa w 1906 roku. W 1911 roku powstała szósta szkoła w Rozbarku^[13].

W 1879 roku uruchomiono pierwszy mały pięcioizbowy szpital, który dysponował 8 łóżkami^[11].

W 1894 roku uruchomiono pierwszą wąskotorową linię tramwajową biegnącą przez Rozbark, na trasie z Gliwic do Piekar Śląskich^[14] .

Na początku XX wieku w Rozbarku działały liczne polskie organizacje m.in. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” założone przez Henryka Wójcika, Związek Towarzystw Polek oraz chór Halka. W 1910 roku w miejscowości mieszkało 868 mieszkańców z czego 834 deklarowało język polski, a 34 niemiecki. W wyborach komunalnych jakie odbyły się w listopadzie 1919 roku 261 głosów oddano na polską listę uzyskując 10 z 12 mandatów. Podczas plebiscytu na Śląsku większość mieszkańców Rozbarku poparła przyłączenie do Polski. Za Polską głosowało w nim 6146 (54,5%) wotantów, za Niemcami 5088 (45,1%), natomiast 41 głosów (0,4%) było nieważnych.^[15] Pomimo takiego wyniku plebiscytu po ostatecznym podziale Górnego Śląska Rozbark pozostał w Niemczech.

Miejscowość objęły walki w czasie powstań śląskich. 7 maja 1921 roku w III powstaniu zajęli ją powstańcy z 4 baonu strzeleckiego Karola Brandysa. 25 maja powstańcy ze wsparciem baonu Teodora Mańczyka z Podgrupy „Linke” odparli natarcie sił niemieckich Wilhelma Schustera idące z terenów zachodniego Górnego Śląska. Miejscowość do końca powstania pozostała w rękach powstańców jednak po jego zakończeniu znalazła się w granicach Niemiec. Z powodu skomplikowanego przebiegu linii granicznej w latach 1922–1937 przez dzielnicę przejeżdżał polski tramwaj, nie zatrzymując się jednak na niemieckim terytorium^[16] . W 1925 roku przy obecnej ul. Siemianowickiej rozpoczęto budowę kopalni rud cynku i ołowiu Deutsch-Bleischarleygrube.

Rozbark, podówczas część Republiki Weimarskiej, został przyłączony do Bytomia w 1927 roku^[11][17] .

W 1945 roku Bytom wraz z resztą Górnego Śląska został przyznany Polsce^[18]. W sierpniu 2014 roku otwarto Teatr Tańca i Ruchu Rozbark^[4].

W dzielnicy Rozbark znajdują się trzy powojenne, duże osiedla: Pogoda, Osiedle Zawadzkiego i Osiedle Arki Bożka.

Z okolic Rozbarku wywodzi się strój rozbarski, jeden z typów strojów ludowych z Górnego Śląska.

• neoromański kościół św. Jacka z lat 1908–1911.
• Dom Polski „Ul” z końca XIX wieku. Siedziba polskich organizacji w latach 1910–1922
• eklektyczny budynek starostwa powiatowego z lat 1897–1898, obecnie wykorzystywany przez Muzeum Górnośląskie
• zabudowa rejonu głównego dawnej kopalni Rozbark

• Grzegorz Gerwazy Gorczycki (ok. 1667–1734), duchowny katolicki, kompozytor i dyrygent, nazywany polskim Händlem
• Paul Habraschka – niemiecki pisarz i poeta górniczy

• Górecko
• GKS Rozbark

• Dziwna granica [online], Georg Eckert Institut / Technische Universität Braunschweig [dostęp 2017-01-09] [zarchiwizowane z adresu 2015-02-12] .
• Idzi Panic: Wczesnośredniowieczne osadnictwo w kasztelanii bytomskiej. W: Z dziejów dzielnic Bytomia. Jan Drabina (red.). Bytom: Towarzystwo Miłośników Bytomia, 1991, seria: Magazyn Bytomski tom VIII.
• Jan Drabina: Rozbark. W: Z dziejów dzielnic Bytomia. Jan Drabina (red.). Bytom: Towarzystwo Miłośników Bytomia, 1991, seria: Magazyn Bytomski tom VIII.
• Hasło „Rozbark”. W: Encyklopedia powstań śląskich. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 1982, s. 484.
• Andrzej Soczówka. Zarys historii komunikacji tramwajowej na obszarze konurbacji katowickiej. „Acta Geographica Silesiana”, s. 61, 65, 2012. Uniwersytet Śląski. Wydział Nauk o Ziemi / Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. ISSN 1897-5100.