Oligarchia

Oligarchia (gr. ὀλιγαρχία „panowanie nielicznych”, od wyrazów ὀλίγος oligos „nieliczny” + ἀρχή arche „władza”) – forma rządów, polegająca na sprawowaniu władzy przez niewielką grupę ludzi^[1]. Najczęściej wywodzą się oni z arystokracji lub bogatych rodzin, a oligarchie, w których władza opiera się na bogactwie, określa się mianem plutokracji^[2].

Najogólniej rzecz ujmując, oligarchia to rządy mogące upodabniać się do dyktatorskich, które cechują się przejęciem suwerennej roli w państwie przez wąską, uprzywilejowaną grupę, sprawującą władzę w celach egoistycznych lub korupcyjnych^[1][2]. Klasyczne oligarchie powstawały najczęściej tam, gdzie elita rządząca rekrutowała się z dziedzicznej kasty, wyodrębnionej z reszty społeczeństwa pochodzeniem, religią, statusem majątkowym lub prestiżem, i sprawowała władzę we własnym interesie klasowym^[2]. Z pojęciem wiąże się również żelazne prawo oligarchii sformułowane przez socjologa Roberta Michelsa, zgodnie z którym nawet organizacje o egalitarnych celach, takie jak partie polityczne i związki zawodowe, nieuchronnie wykształcają scentralizowane, oligarchiczne kierownictwo^[2].

Oligarchia występowała między innymi w wielu poleis starożytnej Grecji, w średniowiecznym państwie egipskich mameluków (oligarchia wojskowa), w Republice Weneckiej (oligarchia kupiecka), w Rzeczypospolitej szlacheckiej (oligarchia magnacka) oraz w XVIII-wiecznej Wielkiej Brytanii (oligarchia arystokratyczna)^[3].

Arystoteles w Polityce uznawał oligarchię za zwyrodniałą formę rządów, w której władzę niesprawiedliwie sprawują nie najlepsi, lecz źli^[2]. Wyróżniał cztery jej stopnie, zależne od liczebności i zamożności grupy rządzącej^[4]. Gdy umiarkowane majątki posiada stosunkowo wielu obywateli, udział we władzy zależy od cenzusu, a rządzą prawa^[4]. W miarę jak elita się kurczy, a jej bogactwo rośnie, rządzący sami decydują o obsadzie urzędów, z czasem czynią je dziedzicznymi, aż w ostatnim stopniu, bliskim monarchii, wszechwładni stają się ludzie, a nie prawa^[4]. Od oligarchii Arystoteles odróżniał arystokrację, czyli rządy ludzi najlepszych pod względem moralnym^[4][2].

W Atenach od schyłku tak zwanych wieków ciemnych do wojen z Persami władzę sprawowała arystokracja, a po reformach Solona dostęp do urzędów zależał od cenzusu majątkowego i przysługiwał trzem najbogatszym z czterech klas obywateli^[3]. Oligarchiczny charakter miał też ustrój Sparty, w której rządzili dwaj królowie oraz rada starszych, zwana geruzją^[3]. W republikańskim Rzymie cechy oligarchii nosiła dominacja patrycjuszy, najznakomitszych i najbogatszych rodów mających pełnię praw politycznych i początkowo wyłączność na urzędy, podczas gdy stanowiący większość społeczeństwa plebejusze byli ich przez długi czas pozbawieni^[3]. Najstarsi patrycjusze tworzyli senat rzymski^[3].

W XVII i XVIII wieku w Rzeczypospolitej, wskutek osłabienia pozycji króla, ukształtowała się oligarchia magnacka^[5]. Najbogatsze rody możnowładcze uzyskały przemożny, jeśli nie wyłączny, wpływ na politykę zewnętrzną i wewnętrzną państwa, a z ich grona wywodzili się niemal wszyscy urzędnicy centralni^[5]. Apogeum tego układu przypadło na okres od pierwszego zerwania obrad sejmu przez pojedynczego posła w 1652 roku (Władysław Wiktoryn Siciński) do reform sejmu konwokacyjnego z 1764 roku^[3]. Posłowie odwoływali się do zasady liberum veto już wcześniej, jednak ulegali presji autorytetu królewskiego albo ich protestów nie uwzględniano^[5].

Współcześnie mianem oligarchii określa się układ, w którym wąska grupa najbogatszych przedsiębiorców wywiera nieproporcjonalny wpływ na politykę i gospodarkę, między innymi kształtując prawo i decyzje państwa na swoją korzyść^[6]. Pojęcie odnosi się zwłaszcza do Rosji i Ukrainy po rozpadzie ZSRR^[7]. Wśród państw uprzemysłowionych wskazywanych jako oligarchie wymienia się Rosję po rozpadzie ZSRR oraz Chiny po zwrocie ku gospodarce rynkowej pod koniec lat 70. XX wieku^[2].

Rosyjscy oligarchowie zbili majątki w latach 90. XX wieku, wykorzystując słabość państwa, hiperinflację oraz prywatyzację majątku państwowego^[8]. Symbolem tego procesu stały się transakcje „pożyczki za akcje” z 1996 roku, w których w zamian za pożyczki dla rządu przejęli w ustawionych aukcjach udziały w kluczowych przedsiębiorstwach surowcowych po zaniżonych cenach^[8]. Ich poparcie pomogło Borysowi Jelcynowi wygrać reelekcję w 1996 roku^[8]. Po dojściu do władzy Władimira Putina zachowali majątki pod warunkiem rezygnacji z ambicji politycznych, a część z nich, jak Michaił Chodorkowski czy Borys Bieriezowski, utraciła aktywa lub musiała opuścić kraj^[8]. Putin utrzymał system oligarchiczny, obsadzając go jednak ludźmi ze swojego otoczenia^[8].

Część politologów uznaje za oligarchię lub plutokrację również współczesne Stany Zjednoczone, wskazując, że duże nierówności majątkowe pozwalają elitom gospodarczym i korporacjom wpływać na politykę publiczną wbrew preferencjom większości obywateli^[2]. Debata ta nasiliła się po wyborach prezydenckich w 2024 roku^[9]. W przemówieniu pożegnalnym w styczniu 2025 roku prezydent Joe Biden ostrzegł przed kształtującą się w Ameryce oligarchią skrajnego bogactwa, władzy i wpływów oraz przed „kompleksem technologiczno-przemysłowym” zagrażającym demokracji^[9].

• kleptokracja
• zawłaszczenie państwa
• korupcja polityczna
• tyrania
• magnateria

• S. Ochman-Staniszewska, Od stabilizacji do kryzysu władzy królewskiej. Państwo Wazów, [w:] Między monarchią a demokracją, red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, Warszawa 1994.
• M. Czapliński (red.), Słownik encyklopedyczny. Historia, Wrocław 1998.
• Arystoteles, Polityka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, ISBN 978-83-01-14309-1, ISBN 83-01-14309-6.