Notacja Diraca (nawiasy Diraca, notacja bra-ket) – wprowadzony w 1939 przez Paula Diraca[1] do mechaniki kwantowej sposób zapisywania działania form liniowych na stany kwantowe.
- tzw. bra, zapisywane „
”, oznacza funkcjonał liniowy
na przestrzeni (gdy
jest przestrzenią Hilberta, zapis ten oznacza zwykle ciągły funkcjonał liniowy).
Działanie funkcjonału
na wektorze
zapisywane jest jako
Nazwy te biorą się z oznaczania iloczynu skalarnego dwóch stanów za pomocą nawiasu
Po angielsku nawias to bracket, i stąd lewa i prawa część nawiasu to odpowiednio bra i ket. Notacja Diraca inspirowana była notacją używaną przez Grassmanna w operacjach na iloczynie skalarnym
prawie 100 lat wcześniej.
Przestrzeń wektorowa
Wstęp
Aby lepiej wyobrazić sobie, czym jest notacja Diraca, dobrze jest rozpatrzyć wektor
w trójwymiarowej przestrzeni wektorowej rozpiętej nad ciałem liczb rzeczywistych, co zapiszemy:
Wektor
może być zapisany jako liniowa kombinacja wektorów bazowych:

gdzie wektory
są liniowo niezależne (a więc tworzą bazę), a liczby
to odpowiadające im współrzędne.
W ogólności kiedy wektor
znajduje się w N-wymiarowej przestrzeni wektorowej nad ciałem
(gdzie
to np.
lub
), wektor
jest nadal kombinacją liniową wektorów bazowych:

Jednak
może być wektorem w zespolonej przestrzeni Hilberta, a taka przestrzeń może mieć nieskończoną liczbę wymiarów. Wtedy w reprezentacji macierzowej byłoby nieskończenie wiele współrzędnych zespolonych. Przykładem takiej przestrzeni jest przestrzeń
.
Notacja ket
Zamiast używać standardowych symboli, notacja Diraca używa dla wektorów pionowych kresek i trójkątnych nawiasów:
Tak zapisane wektory nazywają się ket, a czytane jako ket-A. Można zapisać rozważany poprzednio wektor jako

co można zapisać w skrócie

gdzie
oznaczają odpowiednio wektory jednostkowe
Iloczyn skalarny i notacja ket
Osobny artykuł: iloczyn skalarny.
Iloczynem skalarnym dwóch wektorów jest liczba zespolona. Notacja Diraca posiada specjalny zapis dla iloczynu skalarnego

W trójwymiarowej przestrzeni zespolonej z półtoraliniowym iloczynem skalarnym (jak przestrzeń
)

gdzie
oznacza sprzężenie zespolone. W przypadku, gdy
iloczyn skalarny jest kwadratem długości tego wektora

W notacji Diraca iloczyn skalarny można podzielić na dwie części, „bra” i „ket”

gdzie
nazywane jest bra i czytane jako bra-A, a
to ket.
Powodem, dla którego dzielimy iloczyn skalarny na bra i ket, jest to, iż obydwa obiekty mają swój własny sens i mogą być użyte w innym kontekście niż w iloczynie skalarnym. Można o nich myśleć na dwa sposoby.
Bra i kety jako macierze
Dla przestrzeni wektorowej o skończonej liczbie wymiarów, używając ustalonych wektorów jednostkowych, iloczyn skalarnych można zapisać jako mnożenie macierzy postaci

Na tej podstawie można zdefiniować bra jako:

Sprzężenie hermitowskie bra to odpowiadające mu ket i vice versa:

ponieważ jeśli zastosuje się sprzężenie zespolone i transpozycje macierzy, to z:

otrzyma się:

Bra jako operator liniowy na ket
Równoważną definicją jest przyjęcie, że bra jest funkcjonałem linowym na ket, czyli operatorem, który z ket produkuje liczbę zespoloną.
Inaczej mówiąc, przestrzeń wektorowa bra jest przestrzenią dualną do przestrzeni wektorowej ket, a odpowiadające sobie ket i bra są w relacji według twierdzenia Riesza.
Zastosowanie w mechanice kwantowej
Aparat matematyczny mechaniki kwantowej w dużej części bazuje na algebrze liniowej:
- Funkcje falowe i stany kwantowe mogą być przedstawione jako wektory w zespolonej przestrzeni Hilberta. (Szczególna struktura tej przestrzeni zależy od wybranej sytuacji). Przykładowym stwierdzeniem wykorzystującym notację Diraca mogłoby być „Elektron znajduje się w stanie
”. (Technicznie stany kwantowe są kierunkami wektorów w przestrzeni Hilberta; oznacza to, że stan c
odnosi się do tego samego stanu dla każdego zespolonego c).
- Superpozycje stanów kwantowych mogą być opisane jako suma wektorów stanów składowych. Przykładowo stan elektronu
jest superpozycją stanów
i 
- Pomiary w mechanice kwantowej są związane z operatorami liniowymi (zwanych obserwablami) w przestrzeni Hilberta stanów kwantowych.
- Normalizacja funkcji falowej ustala jej normę na 1.
Praktycznie wszystkie obliczenia w mechanice kwantowej zawierają wektory i operatory liniowe, dlatego można do nich wykorzystywać notację bra-ket. Pokazują to następujące przykłady:
Oznaczenia w notacji Diraca
- wektory bazowe oznacza się:
gdzie 
- wektory bazowe sprzężone hermitowsko:
oraz 
- iloczyn skalarny wektorów z bazy ortonormalnej
i wektorów z bazy 


- iloczyn tensorowy wektorów bazowych:




- sprzężenie hermitowskie iloczynu tensorowego:


- wektor o współrzędnych
zapisany w bazie 

- Inne wektory bazowe można oznaczyć
na przykład:




- Operatory (macierze) oznacza się
na przykład operator jednostkowy:


Przypisy