Henryk Ehrlich

Henryk Ehrlich (jid. הענריק ערליך), wł. Hersz Wolf (ur. w maju 1882 w Lublinie^[1], zm. 14 maja 1942 w Kujbyszewie) – polski prawnik i działacz polityczny pochodzenia żydowskiego. Przywódca żydowskiej partii socjalistycznej Bund, redaktor naczelny wydawanego w języku jidysz dziennika „Fołks-Cajtung”. Członek egzekutywy Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej (od 1930). Adwokat, członek rady miejskiej Warszawy, inicjator Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego.

Syn Mojżesza, właściciela młyna i Salomei z Blechmanów. Jego ojciec należał do chasydów, lecz pod koniec życia związał się z tajną organizacją syjonistyczną Bnej Mosze(inne języki)^[2]. Po ukończeniu chederu, prywatnych nauk domowych oraz gimnazjum^[2] młody Ehrlich przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia prawnicze na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. W tym samym okresie związał się z Bundem, do którego wstąpił w 1903. 4 maja 1904 roku został aresztowany w Warszawie podczas próby złożenia bukietu czerwonych kwiatów na karawanie z trumną zmarłego socjalisty Józefa Birencwajga^[3]. Zwolniony z więzienia przeniósł się do Berlina, by kontynuować studia. W 1905 powziąwszy wieść o wybuchu rewolucji, powrócił do Warszawy. Współpracował z Bronisławem Grosserem przy wydawaniu podziemnej gazety „Nasze Hasło”. Po upadku rewolucji przeniósł się do Petersburga, gdzie w 1908 ukończył studia prawnicze. Po otrzymaniu dyplomu wrócił do Warszawy.

We wrześniu 1911 Ehrlich poślubił Zofię z Dubnowów, córkę Szymona. Miał z tego małżeństwa dwóch synów, urodzonych w Petersburgu: ekonomistę Aleksandra (1912–1985)^[4] i literaturoznawcę Wiktora (1914–2007)^[5].

W 1912 ponownie wyjechał do Rosji, aby z ramienia Bundu współpracować z mienszewikami. Został aresztowany, lecz wkrótce go zwolniono przez wzgląd na gruźlicę. Praktykował u znanego adwokata Maksymiliana Winawera, członka liberalnej Partii Konstytucyjno-Demokratycznej (kadetów). Od 1913 należał do Komitetu Centralnego Bundu. Wszedł także do Komitetu Wykonawczego Drugiej Międzynarodówki^[6].

W trakcie rewolucji lutowej 1917 został wybrany w skład Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich^[2], która z jego inicjatywy po obaleniu caratu podjęła uchwałę o prawie narodów do samostanowienia. W lipcu 1917 na I Wszechrosyjskim Zjeździe Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich w Piotrogrodzie wybrany na członka Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (WCIK), którym pozostawał do rewolucji październikowej. Potępił rewolucję, opowiadając się po stronie mienszewików, a następnie został wybrany członkiem komitetu centralnego tej partii na kongresie z przełomu listopada i grudnia 1917^[2]. W październiku 1918 wyjechał z rodziną do Polski.

W odrodzonej Polsce stanął na czele Bundu. Sprzeciwiał się wstąpieniu partii do Kominternu. Należał do Rady Miejskiej w Warszawie oraz działał w tamtejszej gminie żydowskiej. Jako adwokat działał w opozycyjnym wobec sanacji Zrzeszeniu Prawników Socjalistów. W 1930, po wejściu Bundu w skład Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej, został członkiem egzekutywy tej organizacji. Był redaktorem naczelnym partyjnej gazety „Fołks-Cajtung”^[2][7].

Po agresji III Rzeszy na Polskę jako przywódca Bundu doprowadził do wydania przez jego komitet centralny odezwy wzywającej Żydów do udziału w odpieraniu niemieckiego najazdu. Z upoważnienia komitetu centralnego partii przedostał się na teren sowieckiej strefy okupacyjnej, gdzie już po kilku dniach został 4 października 1939 aresztowany przez Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (NKWD) na dworcu kolejowym w Brześciu (prawdopodobnie rozpoznany przez trzech mieszkańców pochodzenia żydowskiego) i dwa tygodnie później przewieziony do więzienia wewnętrznego NKWD na Łubiance w Moskwie^[8][2]. Był obiektem zainteresowania radzieckich służb od czasu wielkiej czystki z 1938, gdy został wskazany jako odpowiedzialny za werbunek do działalności wywiadowczej przez czternastu obywateli radzieckich żydowskiego pochodzenia oskarżonych o szpiegostwo na rzecz Polski i Bundu^[2]; w rezultacie był podejrzewany o pracę dla polskiego wywiadu^[9]. Według relacji bundysty Abrama Feinsilbera (ewakuowanego z Polskimi Siłami Zbrojnymi^[10]) Ehrlich spędził pierwszy miesiąc w celi izolacyjnej i był przesłuchiwany każdej nocy^[2]. Pod naciskiem śledczych pomiędzy listopadem 1939 a majem 1941 spisał historię Bundu w latach 1918–1939 (maszynopis odnalazła później niemiecka historyczka Gertrud Pickhan(inne języki))^[2]. Według własnego pisma do Prezydium Rady Najwyższej ZSRR jeszcze w więzieniu, około września 1940, zaproponował niezależnie od Wiktora Altera utworzenie Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego dla prowadzenia agitacji w krajach zachodnich (przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych) na rzecz wsparcia ZSRR w razie przewidywanego ataku III Rzeszy^[11].

Po ataku III Rzeszy na ZSRR Ehrlich został ewakuowany 28 czerwca 1941 do więzienia w Saratowie, gdzie 2 sierpnia tego samego roku został skazany na śmierć po raz pierwszy przez miejscowy trybunał wojskowy sił zbrojnych NKWD (według innej wersji przez „trójkę” NKWD^{[potrzebny przypis]})^[8] na podstawie art. 58 ust. 1a Kodeksu Karnego RFSRR o zdradzie ojczyzny, w tym poprzez ucieczkę za granicę^[12]. 22 sierpnia wyrok skazujący został podtrzymany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR i zamieniony na 10 lat łagru, 27 sierpnia Ehrlich został powiadomiony o samym złagodzeniu wyroku, a 11 września 1941 przewieziony do Moskwy i następnego dnia zwolniony na mocy amnestii przewidzianej w układzie Sikorski-Majski^[8]. Prowadził obok Wiktora Altera rozmowy na temat uruchomienia Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego z przedstawicielami najwyższego szczebla NKWD (w tym z komisarzem Ławrientijem Berią) i miał stanąć na jego czele (z Solomonem Michoelsem, Ludowym Artystą ZSRR z 1939, jako zastępcą i Alterem jako sekretarzem)^[11]. Pod kierunkiem niedawnego śledczego, a następnie oficera łącznikowego przy gen. Władysławie Andersie, kpt. NKWD W.A. Wołkowyskiego, Ehrlich opracował w tej sprawie szczegółowe memorandum dla Józefa Stalina, przekazane z pismem przewodnim Ławrientija Berii na początku października 1941, w okresie zbliżania się wojsk niemieckich do Moskwy^[2]. Struktura organizacji oczekiwała na zatwierdzenie^[11], gdy Ehrlich został ewakuowany w połowie października 1941 wraz z personelem Ambasady RP w Moskwie do Kujbyszewa^[13]. Po przybyciu wystosował pismo do NKWD domagając się kontynuacji rozmów^[13]. Według tajnego raportu NKWD z lutego 1943 poszukiwał wraz z Wiktorem Alterem polskich bundystów na terytorium ZSRR i omawiał z ambasadą Stanów Zjednoczonych i ambasadą Wielkiej Brytanii swój wyjazd do USA^[14], dokąd przedostała się przez Japonię jego rodzina^[5]. Tekst wyroku wydanego przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR i zatwierdzonego osobiście przez Józefa Stalina w lutym 1943 zarzuca Ehrlichowi i Alterowi prowadzenie w październiku i listopadzie 1941 „systematycznych” działań nakłaniających żołnierzy radzieckich do zaprzestania oporu przeciwko III Rzeszy^[15].

Ehrlich miał odlecieć do Londynu razem z gen. Władysławem Sikorskim, aby tworzyć struktury Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego na terenie Wielkiej Brytanii^[2] i wejść w skład władz RP na emigracji^{[potrzebny przypis]}. W trakcie wizyty gen. Sikorskiego w Moskwie Ehrlich i Alter zostali 3 grudnia 1941 wezwani do siedziby NKWD w Kujbyszewie pod pozorem wznowienia rozmów na temat uruchomienia Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego i po spotkaniu z zastępcą szefa kontrwywiadu NKWD Leonidem Rajchmanem 4 grudnia osadzeni w celach izolacyjnych z polecenia Ławrientija Berii^[16]. W odpowiedzi na zapytanie polskiej ambasady w sprawie ich zniknięcia, złożone do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRR (Narkomindiełu^[a]), polskie władze zostały 6 grudnia powiadomione o rzekomych związkach Ehrlicha i Altera z Niemcami^[17], a następnie o unieważnieniu wydanych im polskich paszportów^[18], natomiast sami aresztowani nie otrzymali żadnego wyjaśnienia^[19]. Sprawa Ehrlicha i Altera – aresztowanych trzy dni po nocie Narkomindiełu do ambasady RP z 1 grudnia 1941, uznającej Białorusinów, Ukraińców i Żydów zamieszkałych na terenach anektowanych przez ZSRR w 1939 za obywateli radzieckich, co uniemożliwiało im wstępowanie do Armii Polskiej w ZSRR – stała się „symbolem” konfliktu polsko-radzieckiego wokół definicji polskich obywateli w ZSRR^[18]. W tym samym miesiącu, na tle przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny, rozpoczął działalność Żydowski Komitet Antyfaszystowski pod przewodnictwem Solomona Michoelsa.

Ehrlich był od grudnia 1941 przetrzymywany w celi 42 więzienia wewnętrznego NKWD obwodu kujbyszewskiego, gdzie figurował w ewidencji jako więzień 42, a jego tożsamość nie była znana naczelnikowi więzienia^[20]. Pod koniec miesiąca wystosował skargę do Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, w której domagał się spotkania z przedstawicielem polskiej ambasady powołując się na swoje polskie obywatelstwo i przestrzegał przed negatywnym oddźwiękiem swojego aresztowania w środowiskach żydowskich USA, Wielkiej Brytanii i Polski^[21]. W swoim nieco wcześniejszym liście do Berii Wiktor Alter przekonywał, że on i Ehrlich mogliby przełamać negatywny wizerunek ZSRR w USA jako korespondenci „Forverts”, umiarkowanie lewicowego dziennika nowojorskiego w jidysz, lub że związany z Bundem Żydowski Komitet Pracy(inne języki) z Nowego Jorku mógłby na ich wniosek uruchomić pomoc humanitarną dla polskich Żydów w ZSRR^[22]. Uwięzienie Ehrlicha i Altera wywołało protesty w kręgach socjalistycznych na Zachodzie i oficjalne interpelacje do władz sowieckich, w których uczestniczyli Wendell Willkie, William Green(inne języki), Walter Citrine(inne języki) i Albert Einstein^[23][24].

14 maja 1942 Ehrlich popełnił samobójstwo wieszając się na kracie okna swojej celi^[25] (intencje samobójcze miał deklarować w kwietniu i lipcu tego roku także Alter^[26]). W lutym 1943, po zwycięstwie w bitwie stalingradzkiej, Józef Stalin zatwierdził tekst powtórnego wyroku śmierci na Ehrlicha i Altera za zdradę ZSRR poprzez prowadzenie agitacji za zaniechaniem radzieckiego oporu wobec III Rzeszy^[15]. Zgodnie z tekstem wyrok ten miał zostać wydany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR 23 grudnia 1941 (Łukasz Hirszowicz uważa, że wyrok mógł być sfabrykowany w lutym 1943 i antydatowany)^[27]. Następnie Litwinow przekazał zatwierdzony tekst wyroku Amerykanom, a Alter został stracony^[28]. Samobójstwo Ehrlicha pozostało tajemnicą do czasu opublikowania dokumentów z archiwów KGB w latach 90. XX w.^[29]

Latem 1943 roku pojawiły się w Polsce pośród prześladowanych Żydów listy od Henryka Wiktorskiego, rzekomo pisane poza gettem do Żydów – socjalistów w getcie w Warszawie, przez ich przywódców – Henryka Ehrlicha i Wiktora Altera.

Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie^[30], odsłonięty 17 kwietnia 1988.

• Jan Engelgard. Wspomnienia Tadeusza Romera z lat 1917–1943. „Niepodległość i Pamięć”. 81 (1), s. 301–336, 2023. 
• Łukasz Hirszowicz. NKVD Documents Shed New Light on Fate of Erlich and Alter. „East European Jewish Affairs”. 22, s. 65–85, 1992. DOI: 10.1080/13501679208577727. (ang.). 
• Erlich Henryk. jhi.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-11)]., [w:] Polski Słownik Judaistyczny, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.
• Эрлих Хенрих
• Федор Лясс, Заключенные N 42 и N 41 (кровавое начало Еврейского Антифашистского Комитета – осень 1941г.)
• Stanisław Swianiewicz, W cieniu Katynia, Warszawa 1990 ISBN 83-07-02093-X.
• Jan Jagielski: Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51. Z. 1, Kwatery przy Alei Głównej. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, 1996, s. 50–51. ISBN 83-90-66296-5.
• Stanisław Ostrowski, Ostatni Prezydent polskiego Lwowa, Dni Pohańbienia, Wspomnienia 1939–1941 relacja opisująca Kujbyszew w dniach aresztowania Ehrlicha i Altera – opis pokoju hotelowego w którym mieszkali i z którego ich zabrano
• Time magazine kwiecień 1943 – demonstracja związkowców w USA – protest przeciw straceniu Altera i Ehrlicha. time.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-04)].
• zob. Kotkowsky, Memoirs o listach Henryka Wiktorskiego (Henryka Ehrlicha i Wiktora Altera)