GERB

GERB lub Obywatele na rzecz Europejskiego Rozwoju Bułgarii^[1] (bułg. ГЕРБ lub Граждани за европейско развитие на България) – bułgarska partia polityczna o profilu konserwatywnym^[2], powstała na bazie stowarzyszenia założonego przez burmistrza Sofii Bojka Borisowa. GERB należy do Europejskiej Partii Ludowej^[3].

Stowarzyszenie GERB zostało zarejestrowane w sofijskim sądzie rejonowym pod koniec marca 2006 jako organizacja non-profit. Jego przewodniczącym została Duszana Zdrawkowa, a jej zastępcami Krasimir Wełczew i Cwetan Cwetanow. Ostatni z nich był współpracownikiem Bojka Borisowa w okresie, gdy ten pracował w bułgarskim Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, a także jego zastępcą w okresie kierowania stołecznym magistratem. Chociaż GERB został zarejestrowany jako stowarzyszenie, zarówno lider tego środowiska, jak i komentatorzy bułgarskiej sceny politycznej, widzieli w nim podstawę przyszłej partii prawicowej, zorientowanej na współpracę głównie ze Związkiem Sił Demokratycznych.

Partia GERB została założona 3 grudnia 2006. Jej formalnym przewodniczącym został Cwetan Cwetanow (który wcześniej zrzekł się funkcji zastępcy burmistrza Sofii z uwagi na obowiązujący zakaz łączenia tych dwóch stanowisk). Bojko Borisow oficjalnie nie wszedł w skład zarządu partii, został jednak faktycznym liderem ugrupowania^[4]. Formalne przewodnictwo w partii objął po kilku latach – 10 stycznia 2010^[5].

W pierwszych w historii Bułgarii wyborach do Parlamentu Europejskiego przeprowadzonych 20 maja 2007 GERB wystartował samodzielnie, mając poparcie stronnictwa BZNS-NS. Głosowanie zakończyło się zwycięstwem partii, która uzyskała ponad 21,7% głosów i zdobyła 5 mandatów^[6] (tyle samo co koalicja skupiona wokół Bułgarskiej Partii Socjalistycznej).

W kolejnych wyborach europarlamentarnych w 2009 GERB powtórzył sukces wyborczy sprzed dwóch lat, zdobywając 29,4% głosów, co ponownie dało partii 5 mandatów^[7]. Socjaliści zdobyli tym razem o jeden mandat mniej, w związku z czym partia Bojka Borisowa umocniła się jako pierwsza siła na bułgarskiej scenie politycznej.

Przeprowadzone miesiąc później wybory krajowe do Zgromadzenia Narodowego przyniosły zdecydowane zwycięstwo partii GERB. Ugrupowanie poparło 39,7% głosujących, co przełożyło się na 116 mandatów w 240-osobowym parlamencie^[8]. Bojko Borisow ogłosił wkrótce po głosowaniu, iż stanie na czele nowego rządu^[9]. 27 lipca 2009 mniejszościowy i monopartyjny rząd Bojka Borisowa otrzymał wotum zaufania. Poza GERB-em gabinet poparli posłowie Niebieskiej Koalicji, Porządku, Prawa i Sprawiedliwości oraz Ataki^[10].

W 2011 kandydat ugrupowania Rosen Plewneliew zwyciężył w drugiej turze wyborów prezydenckich – w głosowaniu z 30 października 2011 otrzymał 52,6% głosów, podczas gdy jego kontrkandydat Iwajło Kałfin dostał 47,4% głosów^[11]. 20 lutego 2013 Bojko Borisow podał się dymisji. Doszło do tego po kilkunastu dniach protestów w reakcji na podwyżki cen energii elektrycznej i po skrytykowanej przez premiera interwencji policji, w wyniku której kilkanaście osób zostało rannych^[12]. 13 marca 2013 władzę przejął tymczasowy rząd Marina Rajkowa. GERB zwyciężył w przedterminowych wyborach parlamentarnych (30,5% głosów i 97 mandatów)^[13]. Ugrupowanie znalazło się jednak w opozycji, a nowy rząd z Płamenem Oreszarskim na czele utworzyli socjaliści oraz Ruch na rzecz Praw i Wolności, co spotkało się z masowymi protestami.

W maju 2014 GERB po raz kolejny wygrał wybory europejskie – wynik 30,4% głosów przyniósł mu 6 spośród 17 przypadających Bułgarii mandatów^[14]. W październiku tego samego roku partia zwyciężyła w przedterminowych wyborach krajowych, zdobywając blisko 32,7% głosów i 84 miejsca w Zgromadzeniu Narodowym^[15]. Po kilku tygodniach rozmów koalicyjnych podpisano umowę koalicyjną z Blokiem Reformatorskim, a także porozumienia z Alternatywą na rzecz Bułgarskiego Odrodzenia (która delegowała jednego ministra) i Frontem Patriotycznym^[16]. 7 listopada 2014 nowy gabinet Bojka Borisowa uzyskał w parlamencie wotum zaufania^[17].

W listopadzie 2016 kandydatka partii GERB Cecka Caczewa przegrała wybory prezydenckie z Rumenem Radewem. Premier Bojko Borisow podał się wówczas do dymisji, rezygnacja jego rządu została przyjęta przez parlament 16 listopada 2016^[18]. W marcu 2017 w konsekwencji doszło do kolejnych przedterminowych wyborów. GERB zwyciężył po raz kolejny z wynikiem 33,5% głosów, co przełożyło się na 95 mandatów^[19].

Po wyborach ugrupowanie podjęło rozmowy ze Zjednoczonymi Patriotami, skupiającymi partie narodowo-konserwatywne i nacjonalistyczne. Obie formacje w kwietniu 2017 podpisały porozumienie programowe^[20], a następnie powołały trzeci rząd Bojka Borisowa, który rozpoczął urzędowanie 4 maja 2017^[21].

W maju 2019 partia zwyciężyła w wyborach do Europarlamentu IX kadencji (6 mandatów)^[22]. Ruch współpracował w nich ze Związkiem Sił Demokratycznych.

Przed wyborami krajowymi w kwietniu 2021 współpracujące dotąd formacje zawiązały koalicję GERB-SDS, która w głosowaniu zajęła pierwsze miejsce (z wynikiem 26,2%)^[23]. Partia nie była w stanie stworzyć nowego gabinetu^[24], w konsekwencji po powołaniu rządu technicznego w maju 2021 utraciła władzę. Koalicja startowała następnie w przedterminowych wyborach w lipcu 2021 (zajmując drugie miejsce za ugrupowaniem Jest Taki Lud)^[25] oraz w listopadzie 2021 (zajmując drugie miejsce za formacją Kontynuujemy Zmianę)^[26].

Kolejne wybory z uwagi na kryzys polityczny odbywały się w październiku 2022 oraz kwietniu 2023, sojusz GERB-SDS zajmował w nich pierwsze miejsce^[27][28]. Po ostatnich z nich koalicja zawarła porozumienie z centrowym blokiem PP-DB celem utworzenia rządu na okres półtora roku. Pozwoliło to w czerwcu 2023 na powołanie rządu Nikołaja Denkowa z PP; ustalono nadto, że po 9 miesiącach zastąpi go Marija Gabriel z partii GERB^[29][30]. Zgodnie porozumieniem Nikołaj Denkow 5 marca 2024 ogłosił dymisję rządu^[31]; koalicjanci nie doszli jednak do porozumienia odnośnie do powołania nowego gabinetu^[32], co skutkowało rozpisaniem kolejnych wyborów na czerwiec 2024. Lista GERB-SDS zajęła w nich pierwsze miejsce^[33], jak również zwyciężyła w odbywających się w tym samym czasie wyborach europejskich^[34]. Sojusz ponownie uzyskał największe poparcie w kolejnych wyborach krajowych z października 2024^[35].

W styczniu 2025 ruch podpisał ostatecznie porozumienie koalicyjne z socjalistami oraz formacją Jest Taki Lud, współtworząc w tymże miesiącu nowy rząd, na czele którego stanął jej działacz Rosen Żelazkow^[36]. Premier ogłosił dymisję gabinetu w grudniu 2025^[37], kończąc urzędowanie w lutym 2026. W przedterminowych wyborach z kwietnia 2026 formacja poniosła porażkę, przegrywając z Postępową Bułgarią i uzyskując najsłabszy wynik w historii (13,4% głosów)^[38].

Wybory do Zgromadzenia Narodowego

• 2009 – 39,7% głosów i 117 mandatów^[8]
• 2013 – 30,5% głosów i 97 mandatów^[13]
• 2014 – 32,7% głosów i 84 mandaty^[15]
• 2017 – 32,7% głosów i 95 mandatów^[19]
• kwiecień 2021 – 26,2% głosów i 75 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[23]
• lipiec 2021 – 23,5% głosów i 63 mandaty (koalicja GERB-SDS)^[25]
• listopad 2021 – 22,7% głosów i 59 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[26]
• 2022 – 25,3% głosów i 67 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[27]
• 2023 – 26,5% głosów i 69 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[28]
• czerwiec 2024 – 24,7% głosów i 68 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[33]
• październik 2024 – 26,4% głosów i 66 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[39][35][40]
• 2026 – 13,4% głosów i 39 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[38]

Wybory do Parlamentu Europejskiego

• 2007 – 21,7% głosów i 5 mandatów^[6]
• 2009 – 29,4% głosów i 5 mandatów^[7]
• 2014 – 30,4% głosów i 6 mandatów^[14]
• 2019 – 31,1% głosów i 6 mandatów^[22]
• 2024 – 23,5% głosów i 5 mandatów (koalicja GERB-SDS)^[34][41]