Filippo Turati
Filippo Turati około 1920 roku | |
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Poseł do Izby Deputowanych | |
| Okres |
od 1896 |
| Przynależność polityczna |
PSI (1892–1922) |
Filippo Turati (ur. 26 listopada 1857 w Canzo, zm. 29 marca 1932 w Paryżu) – włoski prawnik, publicysta i polityk socjalistyczny[1]. Był przywódcą nurtu reformistycznego we Włoskiej Partii Socjalistycznej (wł. Partito Socialista Italiano, PSI) oraz współzałożycielem czasopisma Critica Sociale[2]. Przez trzydzieści lat zasiadał w parlamencie jako poseł (1896–1926)[3]. Po rozbieżnościach z maksymalistami w 1922 roku założył Jednościową Partię Socjalistyczną (wł. Partito Socialista Unitario, PSU). Jako przeciwnik faszyzmu Mussoliniego, zmuszony do emigracji w 1926 roku, aż do śmierci prowadził z Paryża działalność antyfaszystowską.
Młodość i edukacja
Filippo Turati urodził się 26 listopada 1857 roku w Canzo w Królestwie Lombardzko-Weneckim[4]. Jego ojciec, Pietro Turati, był urzędnikiem państwowym wysokiego szczebla. Studiował prawo na Uniwersytecie Bolońskim, gdzie uzyskał dyplom 11 lipca 1877 roku[1].
W Mediolanie zaangażował się w środowisko artystyczne i poznał Arcangela Ghisleri, który wprowadził go w idee radykalizmu i pozytywizmu[1]. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Turati opublikował prace z zakresu kryminologii, analizując związki między przestępczością a warunkami społecznymi[1].
Spotkanie z Anną Kuliscioff i przejście do socjalizmu
W kwietniu 1885 roku w Neapolu Turati poznał Annę Kuliscioff, rosyjską socjalistkę i lekarkę. Związek z Kuliscioff miał kluczowe znaczenie zarówno osobiste, jak i polityczne – pozostali razem do jej śmierci w 1925 roku[1]. Dzięki niej Turati nawiązał kontakty ze środowiskami międzynarodowej socjaldemokracji i przyjął idee marksizmu.
Critica Sociale i założenie PSI
W 1889 roku Turati i Kuliscioff założyli Ligę Socjalistyczną Mediolanu. W listopadzie 1890 roku Turati przejął od Ghisleri czasopismo Cuore e critica, przekształcając je w Critica Sociale, które ukazało się po raz pierwszy 15 stycznia 1891 roku[5]. Pismo stało się najważniejszym forum włoskiego socjalizmu reformistycznego.
W 1892 roku na zjeździe w Genui Turati odegrał decydującą rolę przy założeniu Partii Socjalistycznej Pracowników Włoskich (od 1895 – PSI)[1]. Od początku reprezentował nurt reformistyczny, opowiadając się za stopniową ewolucją społeczną poprzez działalność parlamentarną.
Kariera parlamentarna
W 1896 roku Turati został po raz pierwszy wybrany do Izby Deputowanych z okręgu mediolańskiego[3]. W maju 1898 roku podczas zamieszek w Mediolanie został aresztowany i skazany na dwanaście lat więzienia[1]. Zwolniony w czerwcu 1899 roku dzięki amnestii, powrócił do parlamentu[1].
W okresie rządów Giovanniego Giolittiego Turati wspierał współpracę socjalistów z siłami liberalnymi, co wielokrotnie prowadziło do konfliktów z maksymalistami w PSI[1]. W 1903 roku Giolitti zaproponował Turatemu stanowisko w rządzie, lecz ten pod naciskiem maksymalistów odmówił[1].
Sprzeciw wobec wojen i I wojna światowa
Turati zdecydowanie sprzeciwiał się wojnie libijskiej (1911–1912) oraz włoskiemu udziałowi w I wojnie światowej[2]. Na kongresie PSI w Reggio nell'Emilia w 1912 roku maksymaliści pod przywództwem Benita Mussoliniego zyskali przewagę, marginalizując reformistów[1].
Podczas wojny Turati przyjął formułę «ani wspierać, ani sabotować», starając się utrzymać jedność partii. Krytykował rząd, lecz jednocześnie wspierał pomoc dla rodzin żołnierzy[1].
Rozbicie PSI i powstanie PSU
W styczniu 1921 roku na kongresie PSI w Livornie doszło do rozłamu – powstała Włoska Partia Komunistyczna[1]. Turati bronił koncepcji stopniowych zmian, sprzeciwiając się bolszewickim metodom[1].
W październiku 1922 roku, tuż przed marszem na Rzym, reformiści zostali wydaleni z PSI. Turati założył Jednościową Partię Socjalistyczną (PSU), której sekretarzem został Giacomo Matteotti[2].
Matteotti i secesja awentyńska
Po zamordowaniu Matteottiego przez faszystów 10 czerwca 1924 roku Turati wygłosił żałobną mowę w parlamencie. Opozycja zdecydowała się na secesję awentyńską – wycofanie z parlamentu – jednak taktyka ta nie przyniosła rezultatów[1]. W 1925 roku PSU została rozwiązana przez władze faszystowskie, jednak kontynuowała działalność na emigracji aż do zjednoczenia z innymi grupami socjalistycznymi w 1930 roku[1].
Emigracja i śmierć
W listopadzie 1926 roku, dzięki pomocy Riccarda Bauera, Ferruccia Parriego, Carla Rosselliego i Sandra Pertiniego, Turati uciekł z Włoch. 11 grudnia 1926 roku dotarł łodzią na Korsykę, skąd udał się do Paryża[1].
W Paryżu Turati napisał manifest Koncentracji Antyfaszystowskiej (1927) i działał na rzecz zjednoczenia sił socjalistycznych, które nastąpiło w 1930 roku[1]. Ostrzegał opinię międzynarodową przed niebezpieczeństwem faszyzmu[2].
Filippo Turati zmarł 29 marca 1932 roku w Paryżu z powodu zapalenia płuc[4]. 10 października 1948 roku jego szczątki przeniesiono na Cmentarz Monumentalny w Mediolanie i spoczął obok Anny Kuliscioff[6].
Dziedzictwo
Filippo Turati jest uważany za jedną z kluczowych postaci włoskiego socjalizmu i założyciela nurtu socjaldemokratycznego we Włoszech[1]. Jego dziedzictwo polityczne opiera się na idei reformizmu – przekonaniu, że socjalizm można osiągnąć ewolucyjnie, poprzez pracę parlamentarną i stopniowe reformy, a nie w drodze rewolucji[5]. Po II wojnie światowej jego postać była marginalizowana przez Włoską Partię Komunistyczną, która promowała rewolucyjną wizję socjalizmu i krytykowała jego współpracę z siłami liberalnymi[1]. Mimo to jego wkład w myśl socjologiczną, zwłaszcza wczesne prace na temat społecznych uwarunkowań przestępczości, oraz jego rola jako lidera antyrewolucyjnego skrzydła ruchu robotniczego są uznawane za istotny element historii Włoch[2].
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Giovanni Scirocco: TURATI, Filippo. Dizionario Biografico degli Italiani - Volume 97, 2020. [dostęp 2025-11-13]. (wł.).
- ↑ a b c d e Turati Filippo, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-11-13].
- ↑ a b Filippo Turati. Portale Storico della Camera dei Deputati. [dostęp 2025-11-13]. (wł.).
- ↑ a b TURATI, Filippo. Enciclopedia Italiana, 1937. [dostęp 2025-11-13]. (wł.).
- ↑ a b Turati, Filippo. Dizionario di Storia, 2011. [dostęp 2025-11-13]. (wł.).
- ↑ Milano - Traslazione delle reliquie di Claudio Treves e Filippo Turati. Digital Library CDEC. [dostęp 2025-11-13]. (wł.).