Doom (gra komputerowa 1993)
Okładka gry | |
| Producent | |
|---|---|
| Wydawca |
id Software[1] |
| Dystrybutor | |
| Seria gier | |
| Projektant |
John Romero |
| Artysta |
Adrian Carmack |
| Główny programista | |
| Kompozytor | |
| Silnik | |
| Data wydania | |
| Gatunek | |
| Tryby gry | |
| Platforma | [4] |
| Następna gra w serii |
Doom II: Hell on Earth (1994) |
Doom – strzelanka pierwszoosobowa wyprodukowana przez id Software i wydana 10 grudnia 1993 na platformie PC DOS[5]. Jest pierwszą częścią serii Doom. Gracz wciela się w żołnierza kosmicznej piechoty morskiej, nazywanego później nieoficjalnie Doomguyem, i walczy z hordami nieumarłych ludzi oraz z demonami, które najechały jego świat. Gra zaczyna się na księżycach Marsa, a kończy w piekle. Na każdym poziomie gracz musi znaleźć wyjście albo pokonać bossa. Doom jest wczesnym przykładem grafiki trójwymiarowej w grach komputerowych. Przeciwnicy i przedmioty są w nim dwuwymiarowymi obrazami, a tę technikę nazywa się czasem grafiką 2,5D.
Doom był trzecią dużą niezależną grą id Software po Commander Keen (1990–1991) i Wolfenstein 3D (1992). W maju 1992 roku id zaczęło tworzyć mroczniejszą grę, w której technika służy do walki z demonami. Gra korzystała z nowego trójwymiarowego silnika głównego programisty, Johna Carmacka. Projektant Tom Hall napisał początkowo fabułę science fiction, ale odsunięto go od projektu, a większość jego historii usunięto. Ostateczna wersja gry opiera się na projekcie Johna Romero i Sandy’ego Petersena, nastawionym przede wszystkim na akcję. id wydało Dooma jako zestaw trzech epizodów w modelu shareware: pierwszy epizod był darmowy i miał zachęcić do kupienia pełnej gry. W 1995 roku GT Interactive wydało wersję sklepową z dodatkowym epizodem, zatytułowaną The Ultimate Doom.
Doom zebrał bardzo dobre recenzje i odniósł sukces komercyjny. Uznaje się go za jedną z najlepszych i najbardziej wpływowych gier komputerowych w historii. Do 1999 roku sprzedano według szacunków 3,5 mln egzemplarzy, a szacuje się, że w ciągu dwóch lat od premiery grało w niego do 20 mln osób. Nazywa się go „ojcem” strzelanek pierwszoosobowych i uważa za jedną z najważniejszych gier tego gatunku. W 2007 roku Doom znalazł się wśród pierwszych dziesięciu gier tzw. kanonu gier (game canon), które Biblioteka Kongresu wybrała do zachowania. W 2026 roku jego ścieżkę dźwiękową wpisano do National Recording Registry.
Według historyków gier komputerowych Doom zmienił kierunek rozwoju i publiczny obraz całego medium, a także zapoczątkował rozwój gier i społeczności internetowych. Doczekał się licznych naśladowców i klonów oraz bogatej sceny modyfikacji, a wokół niego powstała społeczność speedrunnerów. Brutalne sceny przemocy w grze wywołały kontrowersje w wielu środowiskach. Dooma przeniesiono oficjalnie i nieoficjalnie na wiele platform. Po nim ukazało się kilka kolejnych gier z serii, m.in. Doom II (1994), Doom 64 (1997), Doom 3 (2004), Doom (2016), Doom Eternal (2020) i Doom: The Dark Ages (2025), a także filmy Doom (2005) i Doom: Annihilation (2019).
Rozgrywka
Doom jest strzelanką pierwszoosobową z grafiką trójwymiarową. Otoczenie przedstawiono w perspektywie trójwymiarowej, ale ruch jest ograniczony do dwuwymiarowej płaszczyzny. Tę technikę nazywa się czasem grafiką 2,5D. Przeciwnicy i przedmioty to dwuwymiarowe sprite’y wyświetlane pod stałymi kątami (ang. billboarding)[6]. W kampanii dla jednego gracza gracz kieruje bezimiennym żołnierzem kosmicznej piechoty morskiej, nazywanym później nieoficjalnie Doomguyem. Prowadzi go przez bazy wojskowe na księżycach Marsa i przez piekło[7]. Aby ukończyć poziom, gracz musi przejść przez labiryntowe obszary do oznaczonego pomieszczenia z wyjściem. Poziomy są pogrupowane w nazwane epizody, a ostatni poziom każdego epizodu kończy się walką z bossem[8].
Na poziomach gracz walczy z różnymi przeciwnikami, m.in. z demonami i opętanymi nieumarłymi ludźmi. Przeciwnicy często pojawiają się w dużych grupach. Od pięciu poziomów trudności zależą liczba przeciwników i obrażenia, które zadają. Na najwyższym poziomie trudności przeciwnicy poruszają się i atakują szybciej niż zwykle[8]. Zachowanie potworów jest proste: gdy zobaczą lub usłyszą przeciwnika, ruszają w jego stronę. Atakują zębami i pazurami albo magią, np. kulami ognia[9].
Podczas przechodzenia poziomów gracz musi gospodarować zapasami amunicji, zdrowia i pancerza. Broń i amunicję znajduje na poziomach albo zbiera z ciał pokonanych przeciwników. Dostępne są różne rodzaje broni, od piły łańcuchowej po futurystyczną broń energetyczną – BFG 9000[1]. Arsenał obejmuje m.in. pistolet, strzelbę, piłę łańcuchową i karabin plazmowy. Gracz trafia też na zbiorniki toksycznych odpadów, opadające sufity, które miażdżą wszystko pod sobą, oraz zamknięte drzwi. Otwiera je karta dostępu, którą trzeba znaleźć, albo zdalny przełącznik[10]. Przedmioty wzmacniające przywracają punkty zdrowia lub pancerza, dają komputer z mapą poziomu, częściową niewidzialność, kombinezon ochronny przed toksycznymi odpadami, nieśmiertelność albo stan berserka, w którym postać ma ogromną siłę w walce wręcz. Kody pozwalają odblokować wszystkie rodzaje broni, przechodzić przez ściany albo stać się nieśmiertelnym[11][12].
Przez sieć można grać w dwóch trybach gry wieloosobowej. W trybie kooperacji od dwóch do czterech graczy wspólnie przechodzi główną kampanię. W trybie deathmatch od dwóch do czterech graczy rywalizuje ze sobą. Każdy stara się jak najwięcej razy zabić postacie pozostałych graczy[13][14]. Początkowo w trybie wieloosobowym można było grać tylko w sieciach lokalnych. Rok po premierze usługa DWANGO udostępniła czteroosobową grę przez internet[14][15].
Fabuła

Doom składa się z trzech epizodów: „Knee-Deep in the Dead”, „The Shores of Hell” i „Inferno”. Każdy z nich zawiera osiem głównych poziomów[1]. Czwarty epizod, „Thy Flesh Consumed”, dodano w rozszerzonej wersji The Ultimate Doom, wydanej dwa lata po Doomie. W kampanii jest bardzo niewiele elementów fabularnych. Szczątkową historię przedstawiają głównie instrukcja obsługi i opisy tekstowe między epizodami[16].
Akcja toczy się w przyszłości. Gracz wciela się w postać bezimiennego żołnierza, członka kosmicznego oddziału marines. Bohater sprzeciwił się rozkazowi otwarcia ognia do ludności cywilnej i zaatakował oficera, który go wydał. Za karę zesłano go na Marsa, na placówkę bez perspektyw[17][1][18]. Korporacja Union Aerospace Corporation, która prowadzi tam zakłady przetwarzania odpadów radioaktywnych, eksperymentowała z bramami do innych wymiarów. Pozwoliła wojsku prowadzić tajne eksperymenty z teleportacją, które kończą się tragicznie. Baza na Fobosie pilnie wzywa wsparcie wojskowe, a Deimos całkowicie znika. Bohater dołącza do oddziału, który ma zabezpieczyć Fobosa. Zgodnie z rozkazem pilnuje terenu wokół bazy, a w tym czasie cały oddział ginie. Nie mając jak opuścić księżyca, uzbrojony tylko w pistolet, wkracza do bazy, by się zemścić[18]. Dowiaduje się, że eksperymenty z teleportacją zakończyły się niepowodzeniem, a przez bramy na Fobosie przedostały się stworzenia z piekła, które zabiły personel albo zamieniły go w zombie. Gracz musi przedrzeć się przez hordy przeciwników, by ochronić ludzkość na Ziemi[17][1].
W epizodzie „Knee-Deep in the Dead” bohater walczy z demonami i opętanymi ludźmi w obiektach wojskowych i zakładach przetwarzania odpadów na Fobosie. Epizod kończy się walką z dwoma potężnymi demonami Baron of Hell, które strzegą teleportu do bazy na Deimosie. Po walce bohater przechodzi przez teleport i wpada w zasadzkę hordy przeciwników. W „The Shores of Hell” przedziera się przez opanowane przez zło ośrodki badawcze na Deimosie, a na koniec pokonuje gigantycznego cyberdemona. Z punktu widokowego odkrywa, że księżyc unosi się nad piekłem, i zjeżdża na linie na jego powierzchnię. W „Inferno” walczy w samym piekle i niszczy cybernetycznego demona-pająka, który kierował inwazją na księżyce. Gdy otwiera się portal na Ziemię, bohater przechodzi przez niego i odkrywa, że Ziemia również została najechana. W „Thy Flesh Consumed” walczy z najeźdźcami na Ziemi, co stanowi wstęp do fabuły Dooma II[19].
Produkcja
Koncepcja

W maju 1992 roku id Software wydało Wolfenstein 3D. Grę nazwano później „dziadkiem strzelanek 3D”[20][21]. Ugruntowała popularność gatunku i jego opinię gier o szybkiej akcji i zaawansowanej technice[20][22][23][24]. Większość studia zajęła się dodatkowymi epizodami Wolfensteina. W tym czasie współzałożyciel id i główny programista John Carmack zaczął badania techniczne na potrzeby nowej gry. Po wydaniu Wolfenstein 3D: Spear of Destiny we wrześniu 1992 roku zespół zaczął planować kolejną grę. Twórcy mieli dość Wolfensteina i chcieli stworzyć następną grę trójwymiarową na nowym silniku, nad którym pracował Carmack. Współzałożyciel i główny projektant Tom Hall zaproponował nową grę z serii Commander Keen. Zespół uznał jednak, że platformowa rozgrywka Keena nie pasuje do szybkich trójwymiarowych silników Carmacka. Poza tym dwaj pozostali współzałożyciele, projektant John Romero i główny grafik Adrian Carmack (niespokrewniony z Johnem Carmackiem), chcieli stworzyć grę w mroczniejszym stylu niż gry z serii Keen.
John Carmack wymyślił grę, w której technika służy do walki z demonami. Inspiracją była kampania Dungeons & Dragons, w którą grał zespół. Ta sama kampania wpłynęła później na projekt Quake (1996) i Daikatany (2000)[25]. Ogólnie zespół chciał połączyć styl filmów Martwe zło 2 i Obcy – decydujące starcie[26][27]. Gra miała roboczy tytuł Green and Pissed, ale Carmack zmienił go na Doom. Inspiracją był dialog z filmu Kolor pieniędzy z 1986 roku: „Co tam masz?” – „Tutaj? Zagładę” (ang. doom)[26][28].
Zespół przyjął koncepcję Dooma i w listopadzie 1992 roku rozpoczął prace[27]. Początkowo zespół liczył pięć osób: programistów Johna Carmacka i Romero, grafików Adriana Carmacka i Kevina Clouda oraz projektanta Halla[29]. Twórcy przenieśli się do ciemnego biurowca i nazwali biuro „Suite 666”, a inspiracją były dla nich odgłosy z sąsiedniego gabinetu dentystycznego. Postanowili też zerwać współpracę z dotychczasowym wydawcą, Apogee Software, i wydać Dooma samodzielnie. Uważali, że wyrośli już z tej współpracy, a samodzielne wydanie gry przyniesie im więcej pieniędzy[30].
Projekt gry

W listopadzie Hall przedstawił dokument projektowy, który nazwał „Doom Bible”. Opisywał w nim fabułę, historię tła i cele projektu[27]. Zaproponował horror science fiction, w którym naukowcy na Księżycu otwierają portal, przez który następuje inwazja obcych. Na kolejnych poziomach gracz odkrywa, że obcy są demonami, a piekło stopniowo opanowuje wygląd poziomów[10]. Johnowi Carmackowi nie tylko nie podobała się proponowana fabuła. Odrzucał w ogóle pomysł, by gra miała fabułę: „Fabuła w grze jest jak fabuła w filmie porno. Oczekuje się, że będzie, ale nie jest aż tak ważna”. Zamiast rozbudowanej historii chciał skupić się na innowacjach technicznych. Zamierzał porzucić znany z Wolfensteina podział na poziomy i epizody na rzecz szybkiego, ciągłego świata. Hallowi ten pomysł się nie podobał, ale reszta zespołu poparła Carmacka[10]. Przez kolejne tygodnie Hall przerabiał Doom Bible, by dopasować dokument do technicznych pomysłów Carmacka[27]. Zespół zrozumiał jednak, że przy ówczesnych ograniczeniach sprzętowych jednolity świat, o którym myślał Carmack, jest niemożliwy. Hall musiał jeszcze raz przerobić dokument projektowy[27].
Na początku 1993 roku id wydało komunikat prasowy, który zapowiadał historię Halla o walce z demonami „po kolana w trupach” (knee-deep in the dead). Komunikat zachwalał funkcje nowego silnika 3D stworzonego przez Johna Carmacka. Zapowiadał też elementy, których jeszcze nawet nie zaprojektowano, m.in. tryb wieloosobowy[10]. Wczesne wersje gry budowano zgodnie z Doom Bible. Wersja „pre-alpha” pierwszego poziomu zawierała scenę wprowadzającą w bazie, którą zaprojektował Hall[31]. W pierwszych wersjach zachowano też znaną z Wolfensteina punktację w stylu gier zręcznościowych. Później ją usunięto, bo kłóciła się z nastrojem, jaki miał mieć Doom[29]. Studio eksperymentowało też z innymi elementami, np. z systemem żyć, ekwipunkiem, dodatkową tarczą i złożonym interfejsem użytkownika, ale ostatecznie z nich zrezygnowało[27][32].
Wkrótce jednak zespół odrzucił całe Doom Bible. Romero chciał gry jeszcze „brutalniejszej i szybszej” niż Wolfenstein. Nie było w niej miejsca na fabułę opartą na postaciach, którą stworzył Hall. Zespół uważał też, że dokument stawia realizm ponad przyjemność z rozgrywki, i w ogóle nie widział potrzeby istnienia dokumentu projektowego[10]. Część pomysłów zachowano, ale z fabuły zrezygnowano i usunięto większość projektu[33]. Do początku 1993 roku Hall stworzył poziomy, które weszły do wewnętrznego dema. Carmack i Romero odrzucili jednak architekturę wojskową w poziomach Halla. Szczególnie Romero uważał, że te kanciaste, płaskie poziomy nie wnoszą nic nowego w porównaniu z Wolfensteinem i nie pokazują możliwości silnika. Zaczął tworzyć własne, bardziej abstrakcyjne poziomy, które reszta zespołu uznała za dużą poprawę[10][34].
Hall był rozgoryczony tym, jak przyjęto jego projekty, i tym, jak mało miał do powiedzenia jako główny projektant[10][31]. Irytowało go też, jak bardzo musi walczyć z Johnem Carmackiem o zmiany, które uważał za oczywiste ulepszenia rozgrywki, np. o latających przeciwników. Zaczął spędzać mniej czasu w pracy[27]. Pozostali twórcy uważali natomiast, że Hall nie podziela wizji zespołu i staje się problemem[35]. W lipcu pozostali założyciele id zwolnili Halla, który przeszedł do Apogee[10]. We wrześniu, dziesięć tygodni przed premierą gry, zastąpił go Sandy Petersen[36][37]. Petersen wspominał później, że John Carmack i Romero woleli zatrudnić kolejnych grafików, ale Cloud i Adrian Carmack się nie zgodzili. Ich zdaniem potrzebny był projektant, który pomoże stworzyć spójną rozgrywkę[38]. Zespół zatrudnił też trzeciego programistę, Dave’a Taylora[39].
Petersen i Romero zaprojektowali pozostałe poziomy Dooma, ale każdy z nich miał inne cele. Zespół uważał, że poziomy Petersena są ciekawsze technicznie i bardziej zróżnicowane, a poziomy Romero – ciekawsze wizualnie[37]. Pod koniec 1993 roku, miesiąc przed premierą, John Carmack zaczął dodawać tryb wieloosobowy[35]. Gdy go zaprogramował, twórcy zaczęli grać w czteroosobowe rozgrywki, które Romero nazwał „deathmatchem”. Cloud nazwał zabijanie innych graczy „fragowaniem” (fragging)[14][35]. Według Romero inspiracją dla trybu deathmatch były bijatyki, np. Street Fighter II, Fatal Fury i Art of Fighting[40].
Silnik
Dooma napisano głównie w języku C, a kilka elementów – w asemblerze. Twórcy używali komputerów NeXT z systemem operacyjnym NeXTSTEP[41]. Dane poziomów i grafiki przechowywano oddzielnie od silnika, w plikach WAD. Nazwa jest skrótem od Where's All the Data? („Gdzie są wszystkie dane?”). Każdą część projektu można było więc zmienić bez zmieniania kodu silnika. Carmack zaprojektował ten system tak, by fani mogli łatwo modyfikować grę. Zrobiły na nim wrażenie modyfikacje tworzone przez fanów Wolfensteina 3D. Chciał je wspierać, udostępniając edytor map i strukturę plików, które łatwo wymienić[42].
Wolfenstein ma płaskie poziomy ze ścianami ustawionymi pod kątem prostym. Silnik Dooma pozwala natomiast tworzyć ściany i podłogi pod dowolnym kątem i na dowolnej wysokości. Nie pozwala jednak umieszczać obszarów jeden nad drugim. System oświetlenia opiera się na bezpośredniej zmianie palety barw powierzchni. Gra nie oblicza metodą śledzenia promieni, jak światło biegnie od źródeł do powierzchni, tylko ustala „poziom światła” niewielkiego obszaru na podstawie wcześniej określonej jasności tego obszaru. Następnie zmienia paletę barw tekstur jego powierzchni tak, by wyglądały na odpowiednio ciemne[41]. Ten sam system sprawia, że odległe powierzchnie wyglądają ciemniej niż bliskie[10].
Romero wymyślił nowe sposoby wykorzystania silnika oświetlenia Carmacka, np. światła stroboskopowe[10]. Zaprogramował też funkcje silnika, takie jak przełączniki oraz przesuwające się schody i platformy[27][29]. Gdy złożone poziomy Romero zaczęły sprawiać silnikowi problemy, Carmack zastosował binary space partitioning, by szybko wybierać część poziomu, którą gracz widzi w danej chwili[27][37]. Taylor zaprogramował różne funkcje, a także dodał kody, które miały ułatwić pracę nad grą, i zostawił je potem dla graczy[29][43].
Oprawa graficzna i dźwiękowa
Głównym grafikiem Dooma był Adrian Carmack, a dodatkowym – Kevin Cloud. Zaprojektowali potwory tak, by były „koszmarne”, a ich grafika – realistyczna i mroczna, a nie inscenizowana czy renderowana. Do ich stworzenia wykorzystano technikę mixed media[44]. Graficy wyrzeźbili modele niektórych przeciwników i sfotografowali je metodą animacji poklatkowej z pięciu do ośmiu różnych kątów, by postacie mogły się w grze realistycznie obracać. Zdjęcia zdigitalizowano i przekształcono w dwuwymiarowe postacie za pomocą programu, który napisał John Carmack[10]. Adrian Carmack wykonał gliniane modele kilku demonów, a pozostałe rzeźby z lateksu i metalu zbudował Gregor Punchatz[27][29]. Broń złożono z części zabawek dla dzieci[27]. Twórcy fotografowali też samych siebie: ramię Clouda posłużyło za ramię żołnierza trzymające broń, a buty z wężowej skóry Adriana i jego zranione kolano – za tekstury[10]. Autorem okładki był Don Ivan Punchatz, ojciec Gregora Punchatza. Pracował na podstawie krótkiego opisu gry, a nie szczegółowych materiałów. Modelem postaci na okładce był Romero: podczas sesji zdjęciowej pokazywał modelowi, jak ma wyglądać poza, a Punchatz wykorzystał jego zdjęcie[35].
Podobnie jak przy Wolfensteinie 3D, id zatrudniło kompozytora Roberta Prince’a do stworzenia muzyki i efektów dźwiękowych. Romero polecił Prince’owi skomponować muzykę w stylu techno i metalu. Wiele utworów powstało pod bezpośrednim wpływem piosenek zespołów metalowych, takich jak Alice in Chains i Pantera[37][45]. Prince uważał, że bardziej pasowałaby muzyka ambientowa. Skomponował wiele utworów w obu stylach, licząc, że przekona do niej zespół, a Romero wykorzystał oba[46]. Prince nie pisał muzyki do konkretnych poziomów, bo komponował ją przed ich ukończeniem. Utwory do poziomów przypisał dopiero Romero pod koniec prac. Efekty dźwiękowe Prince tworzył na podstawie krótkich opisów lub szkiców koncepcyjnych potworów i broni, a potem dopasowywał je do gotowych animacji[47]. Odgłosy potworów powstały z dźwięków wydawanych przez zwierzęta. Prince zaprojektował wszystkie dźwięki tak, by dało się je rozróżnić na ograniczonym sprzęcie dźwiękowym tamtych lat, nawet gdy wiele z nich brzmiało jednocześnie[37][46]. Efekty dźwiękowe zaprojektował też na innych częstotliwościach niż muzyka MIDI, dzięki czemu wyraźnie się przez nią przebijały[48]. Ścieżkę dźwiękową wydano jako Doom Music[49].
Wydanie
id Software planowało samodzielnie wydać Dooma na komputery z systemem DOS i przed premierą zorganizowało system dystrybucji. Uruchomienie gry wymagało komputera z procesorem 80386, 4 MB pamięci RAM i kartą graficzną VGA[50]. Marketing i dystrybucję gry zaplanował Jay Wilbur, zatrudniony jako dyrektor generalny i jedyny członek działu biznesowego. Najwięcej id zarabiało na egzemplarzach sprzedawanych bezpośrednio klientom (do 85% planowanej ceny 40 dolarów). Dlatego Wilbur postanowił jak najlepiej wykorzystać rynek shareware. Uważał, że główne media nie są zainteresowane grą, i kupił tylko jedno ogłoszenie w prasie o grach. Pozwolił za to sklepom z oprogramowaniem sprzedawać kopie pierwszego epizodu Dooma po dowolnej cenie, licząc, że skłoni to klientów do kupienia pełnej gry bezpośrednio od id[37]. W 2004 roku John Carmack szacował, że cała produkcja kosztowała mniej niż 1 mln dolarów[51].
Zespół planował wydać Dooma w trzecim kwartale 1993 roku, ale ostatecznie potrzebował więcej czasu. W grudniu 1993 roku twórcy pracowali bez przerwy, a kilku pracowników spało w biurze. Taylor mówił, że praca dawała mu taki zastrzyk energii, że mdlał z wysiłku[14]. Jedyny przedpremierowy pokaz dla prasy id zorganizowało w czerwcu dla magazynu „Computer Gaming World”, który przyjął grę entuzjastycznie. Przez cały okres produkcji publikowało jednak informacje o postępach prac w raczkującym internecie. W miarę jak w ciągu roku rosło oczekiwanie na grę, do id zaczęli dzwonić ludzie zainteresowani grą albo rozzłoszczeni, że nie ukazała się w zapowiadanym terminie. O północy 10 grudnia 1993 roku, po 30 godzinach nieprzerwanych testów, twórcy umieścili pierwszy epizod w internecie, a jego dalsze rozpowszechnianie pozostawili zainteresowanym graczom[35]. Grę mieli przesłać na serwer FTP Uniwersytetu Wisconsin w Madison, ale nie mogli się z nim połączyć, bo w oczekiwaniu na premierę było do niego podłączonych zbyt wielu użytkowników. Administrator sieci musiał najpierw zwiększyć liczbę połączeń, a potem rozłączyć wszystkich użytkowników, by zrobić miejsce. Gdy 30 minut później przesyłanie się skończyło, grę próbowało pobrać jednocześnie 10 000 osób, co doprowadziło do awarii sieci uniwersytetu[14].
W ciągu kilku godzin od premiery Dooma sieci uniwersyteckie zaczęły zakazywać rozgrywek wieloosobowych, bo napływ graczy przeciążał ich systemy[14]. Rano po premierze John Carmack szybko wydał łatkę w odpowiedzi na skargi administratorów na przeciążenie sieci. Administratorzy i tak musieli wprowadzić przepisy dotyczące Dooma, by ich sieci nie ulegały awarii pod obciążeniem[52].
Porty

W 1995 roku id stworzyło na rynek detaliczny rozszerzoną wersję Dooma z czwartym epizodem, którą GT Interactive wydało pod tytułem The Ultimate Doom[53]. Dooma przenoszono też na wiele różnych platform niezależnie od id Software. Pierwszym portem był nieoficjalny port na Linuxa, który programista id Dave Taylor wydał w 1994 roku. Udostępniało go id, ale firma nie zapewniała mu wsparcia i nie uznała go za oficjalny[54]. W 1995 roku Microsoft próbował zatrudnić id do przeniesienia Dooma na Windows, by promować ten system jako platformę do gier. Dyrektor generalny Microsoftu Bill Gates przez krótki czas rozważał nawet kupno firmy[55][56]. Gdy id odmówiło, Microsoft stworzył własny licencjonowany port pod kierunkiem Gabe’a Newella[57]. W jednym z filmów promocyjnych Windows 95 Gatesa cyfrowo wstawiono do gry[58].
Inne oficjalne porty Dooma ukazały się na 32X i Atari Jaguar w 1994 roku, Super NES i PlayStation w 1995 roku, 3DO w 1996 roku, Sega Saturn w 1997 roku, Risc PC firmy Acorn w 1998 roku, Game Boy Advance w 2001 roku, Xbox 360 w 2006 roku, iOS w 2009 roku oraz na Nintendo Switch, Xbox One, PlayStation 4 i Androida w 2019 roku. W 2024 roku na te platformy, z wyjątkiem Androida, oraz na PlayStation 5 i Xbox Series X/S trafiła kolejna rozszerzona wersja, wydana razem z Doomem II. Zawiera aranżacje ścieżki dźwiękowej „IDKFA” z 2016 roku autorstwa Andrew Hulshulta[59][60][61][62][63][64]. Niektóre z tych wersji stały się bestsellerami nawet wiele lat po pierwotnej premierze[65]. Porty różniły się zawartością i niektóre miały mniej poziomów. Port na 32X, który stworzył John Carmack, zawierał tylko dwie trzecie poziomów gry, by zdążyć na premierę konsoli. Port na PlayStation zawierał natomiast The Ultimate Doom i Dooma II[66][67]. Od czasu oryginalnej wersji na MS-DOS grę oficjalnie wydano na wiele systemów operacyjnych, konsol do gier wideo, przenośnych konsol do gier i innych urządzeń. Niektóre porty są replikami wersji na DOS, a inne znacznie się od niej różnią.
W 2008 roku pojawiła się nieoficjalna wersja gry na iPhone’a (system iOS). Nie dało się w nią grać, ale ze względu na duże zainteresowanie firma id Software zdecydowała się wydać oficjalną wersję, która ukazała się w 2009 roku[68].
Kod źródłowy silnika Doom udostępniono publicznie 23 grudnia 1997 roku. Doom powstał pierwotnie na system DOS, ale udostępniony kod źródłowy dotyczył późniejszej wersji na Linuksa, bo wersja na DOS korzystała z zastrzeżonej biblioteki dźwięków[69]. Kod udostępniono pierwotnie na licencji zastrzeżonej, która zabraniała wykorzystywania go do celów komercyjnych. Nie wymagała od programistów udostępniania kodu źródłowego modyfikacji, które rozpowszechniali w formie wykonywalnej[70]. 3 października 1999 roku kod udostępniono ponownie na licencji GNU General Public License w wersji 2 lub nowszej[71][72][73].
Od udostępnienia kodu źródłowego silnika fani stworzyli setki portów Dooma na różne urządzenia. Doom jest jedną z najczęściej przenoszonych gier wideo[74]. Wśród nieoficjalnych portów są wersje na nietypowe urządzenia, takie jak inteligentne termostaty, pianina, a nawet sam Doom. Dały początek odmianom długo żyjącego memu internetowego: „Can it run Doom?” („Czy da się na tym uruchomić Dooma?”) i „It runs Doom” („Działa na tym Doom”)[75][76][77].
Odbiór gry
| Odbiór gry | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||
| ||||||||
Sprzedaż
Po premierze w grudniu 1993 roku Doom z dnia na dzień stał się „fenomenem”[81]. Od razu okazał się sukcesem finansowym id i już w ciągu doby od premiery przyniósł zysk. Firma szacowała, że pełną grę kupował tylko 1% osób, które pobrały wersję shareware. Wystarczyło to jednak na początkowe przychody w wysokości 100 000 dolarów dziennie. W jeden dzień sprzedano tyle egzemplarzy, ile Wolfensteina w ciągu miesiąca[81][82]. W maju 1994 roku Wilbur mówił, że sprzedano ponad 65 000 egzemplarzy gry, a wersję shareware rozpowszechniono według jego szacunków ponad milion razy[83]. W 1995 roku Wilbur szacował sprzedaż w pierwszym roku na 140 000 egzemplarzy, a w 2002 roku Petersen mówił o około 200 000 egzemplarzy w pierwszym roku[84][85].
Szacowano, że pod koniec 1995 roku Doom był zainstalowany na większej liczbie komputerów na świecie niż nowy system operacyjny Microsoftu, Windows 95[57]. Według Wilbura do czerwca 1996 roku grę pobrano 20 mln razy[83][86]. Według firmy PC Data do kwietnia 1998 roku w Stanach Zjednoczonych sprzedano 1,36 mln egzemplarzy wersji shareware Dooma, a przychód wyniósł 8,74 mln dolarów. PC Data uznało więc grę za czwartą najlepiej sprzedającą się grę komputerową w tym kraju od 1993 roku[87]. Do września 1999 roku sprzedano ponad 780 000 egzemplarzy The Ultimate Doom, a do końca 1999 roku – łącznie 3,5 mln egzemplarzy wszystkich wersji[88][89]. Oprócz nabywców w wersję shareware grało do 2002 roku według szacunków 6 mln osób. Inne źródła szacowały w 2000 roku, że w ciągu 24 miesięcy od premiery w Dooma grało od 10 do 20 mln osób[85][90].
Recenzje
W recenzjach z okresu premiery Doom zebrał bardzo wysokie oceny. W kwietniu 1994 roku, kilka miesięcy po premierze, „PC Gamer UK” uznał go za trzecią najlepszą grę komputerową wszech czasów. Pisał, że „Doom zrobił już więcej dla ugruntowania pozycji PC jako platformy gier zręcznościowych niż jakikolwiek inny tytuł w historii gier”. W sierpniu tego roku „PC Gamer US” uznał go za najlepszą grę komputerową wszech czasów[91][92]. Gra zdobyła nagrodę Best Action Adventure na gali Cybermania '94[93]. Serwis GamesRadar UK uznał Dooma za grę roku 1993 tuż po jego premierze, a rok później to samo zrobiły „Computer Gaming World” i „PC Gamer UK”[93][94][95]. Serwis GameRankings, agregujący recenzje gier komputerowych, przyznał średnią ocenę wynoszącą 86,67%[80].
Recenzenci bardzo chwalili rozgrywkę jednoosobową. „Electronic Entertainment” nazwał Dooma grą, od której „łomocze w czaszce, pocą się dłonie i pulsuje krew”. Według „The Age” była to „technicznie znakomita i porywająca przygoda 3D”[96][97]. Recenzent „White Wolf” uznał grę za wciągającą. Przyznał, że przez nią zarywał noce i opuszczał umówione spotkania[98]. „PC Zone” nazwał Dooma najlepszą grą zręcznościową w historii, a razem z „Computer Gaming World” chwalił różnorodność potworów i broni[99][100]. „Computer Gaming World” podsumował, że gra jest „popisem wirtuozerii”[100]. Inni recenzenci, choć również doceniali rozgrywkę, zwracali uwagę na jej niewielką złożoność. „Computer and Video Games” uznał grę za wciągającą i chwalił różnorodność i złożoność poziomów, ale całą rozgrywkę nazwał powtarzalną. „Dragon” podobnie chwalił szybką rozgrywkę i projekt poziomów, ale uznał, że grze brakuje głębi[101][102]. „Edge” chwalił grafikę i poziomy, ale krytykował prostą rozgrywkę, która sprowadza się do strzelania. Recenzja kończyła się słowami: „Gdyby tylko można było porozmawiać z tymi stworzeniami, może udałoby się z nimi zaprzyjaźnić, zawrzeć sojusze… To byłoby ciekawe”[103]. Z recenzji kpiono, a zdanie „if only you could talk to these creatures” („gdyby tylko można było porozmawiać z tymi stworzeniami”) stało się żartem powtarzanym w kulturze graczy[104]. Uznanie zyskała również rozgrywka wieloosobowa: „Computer Gaming World” nazwał ją „najbardziej intensywnym doświadczeniem, jakie dają obecnie gry”, a „Dragon” – „największym zastrzykiem adrenaliny dostępnym na komputerach”[100][102]. Według „PC Zone” była to najlepsza dostępna gra wieloosobowa, a przy tym najlepsza gra zręcznościowa[99].
Bardzo dobrze oceniono również trójwymiarową grafikę i styl graficzny. „Computer Gaming World” nazwał grafikę niezwykłą. „Edge” napisał, że gra „poczyniła poważne postępy w tym, czego ludzie będą w przyszłości oczekiwać od grafiki 3D”. Jego zdaniem przewyższyła nie tylko wcześniejsze gry, ale i te, które miały się dopiero ukazać[100][103]. „Compute!” i „Electronic Games” także nazwały grafikę znakomitą i niepodobną do grafiki żadnej innej gry[105][106]. „PC Zone”, „Dragon”, „Computer Gaming World” i „Electronic Entertainment” chwaliły atmosferę i oprawę graficzną. Pisały, że projekt poziomów, efekty świetlne i efekty dźwiękowe tworzą razem „klaustrofobiczne” i „koszmarne” doświadczenie[96][99][100][102]. „Computer Gaming World” chwalił też muzykę, podobnie jak „The Mercury News”, który nazwał ją „równie złowieszczą jak scenariusz”[97][100].
Inne wersje
The Ultimate Doom zebrał po premierze w 1995 roku mieszane recenzje. Recenzent „PC Zone” ocenił go na 90/100 dla nowych graczy, ale na 20/100 dla osób, które miały już oryginalną grę. Uznał go za zwykły zestaw poziomów, bo nie wprowadzał nowych funkcji, i porównał go niekorzystnie z setkami darmowych poziomów stworzonych przez fanów i dostępnych w internecie[107]. „Joystick” skrytykował niewielką ilość nowej zawartości. Polecał tę wersję tylko wielkim fanom i osobom, które nie grały w Dooma[108]. „Fusion” ocenił tę edycję pozytywnie i chwalił trudność nowych poziomów. Podobnie ocenił ją serwis GameSpot, który recenzował ją z perspektywy nowych graczy[109][110].
Pierwsze porty Dooma zebrały recenzje porównywalne z recenzjami oryginalnej wersji na PC. „VideoGames”, „GamePro” i „Computer and Video Games” wysoko oceniły wersję na Jaguara i korzystnie porównywały ją z wersją na PC[111][112][113]. „GamePro” i „Computer and Video Games” wysoko oceniły też wersję na 32X, choć zauważyły, że ma gorszą grafikę i jest krótsza niż wersje na PC i Jaguara[113][114]. Porty z 1995 roku zebrały mieszane recenzje. Wersję na PlayStation wysoko oceniły „HobbyConsolas”, „GamePro” i „Maximum”. Chwaliły dołączenie Dooma II i dodatkowych poziomów oraz korzystnie porównywały tę wersję z innymi strzelankami na PlayStation[67][115][116]. W wersji na Super NES recenzenci wytykali natomiast słabszą grafikę i mało responsywne sterowanie. Z powodu tych wad recenzenci, m.in. „Computer and Video Games”, „GamePro” i „Next Generation”, byli podzieleni: jedni wystawiali oceny wysokie, a inni – przeciętne[117][118][119]. Późniejsze porty z lat 90. oceniano gorzej. „GamePro” i „Maximum” skrytykowały port na 3DO za gorszą grafikę, mniejszy ekran i mniej inteligentnych przeciwników niż w którejkolwiek wcześniejszej wersji[120][121]. Port na Sega Saturn również zebrał niskie oceny od „Mean Machines” i „Sega Saturn Magazine” za słabą grafikę i niską jakość[122][123].
Znaczenie
Dooma nazywano „bezsprzecznie najważniejszą” strzelanką pierwszoosobową i „ojcem” gatunku[124][125]. Nie był pierwszą grą tego gatunku, ale wywarł na niego największy wpływ[124][125][126]. Dan Pinchbeck w książce Doom: Scarydarkfast (2013) zauważył, że decyzje projektowe Dooma bezpośrednio wpłynęły na strzelanki pierwszo- i trzecioosobowe z czasów o dwie dekady późniejszych, za pośrednictwem gier wydanych w międzyczasie[127].
O Doomie, a w mniejszym stopniu o Wolfensteinie 3D, pisano, że „wyznaczył punkt zwrotny” w postrzeganiu gier komputerowych w kulturze popularnej. Doom i strzelanki pierwszoosobowe w ogóle zaczęły dominować w medialnym obrazie gier[128]. Historycy, np. Tristan Donovan w książce Replay: The History of Video Games (2010), pisali, że gra spowodowała „zmianę paradygmatu”. Przyczyniła się do wzrostu popularności gier 3D, strzelanek pierwszoosobowych, licencjonowania technologii między twórcami gier i wsparcia dla modyfikacji[129]. Pomogła też zapoczątkować rozwój gier wieloosobowych przez internet i treści tworzonych przez graczy oraz spopularyzowała model biznesowy dystrybucji przez internet[130][131]. Brad King i John Borland w książce Dungeons & Dreamers: A Story of how Computer Games Created a Global Community z 2014 roku twierdzili, że Doom był jednym z pierwszych szeroko rozpowszechnionych przykładów „internetowej zbiorowej rzeczywistości wirtualnej”[132]. Ich zdaniem zrobił więcej niż jakakolwiek inna gra, by stworzyć współczesny świat „gier i graczy połączonych siecią”[133]. W 2004 roku „PC Gamer” uznał Dooma za najbardziej wpływową grę wszech czasów, a w 2023 roku napisał, że jego produkcja jest jedną z najlepiej udokumentowanych w historii gier komputerowych[134][135].
Od premiery Doom jest też wykorzystywany w badaniach naukowych, m.in. nad uczeniem maszynowym[136][137], estetyką i projektowaniem gier[138] oraz wpływem gier komputerowych na agresję, pamięć i uwagę[139][140]. W 2026 roku australijscy naukowcy wytrenowali 200 000 ludzkich komórek mózgowych, które jako komputer organiczny grały w Dooma[141]. W 2007 roku Doom znalazł się na liście dziesięciu gier tzw. kanonu gier, które Biblioteka Kongresu wybrała do zachowania[142][143][144]. W 2015 roku The Strong National Museum of Play włączyło Dooma do World Video Game Hall of Fame w pierwszej grupie wyróżnionych gier[145]. W 2026 roku Biblioteka Kongresu wybrała ścieżkę dźwiękową gry do zachowania w National Recording Registry jako nagranie o „znaczeniu kulturowym, historycznym lub estetycznym dla dziedzictwa nagrań dźwiękowych kraju”[146].
Od premiery Doom zajmuje wysokie miejsca w rankingach najlepszych gier wszech czasów. W 1995 roku „Next Generation” napisał, że to „gra na PC, o której mówiono najwięcej w historii”[147]. Tego samego roku „Flux” umieścił wersję na PC na 3. miejscu wśród najlepszych gier, a rok później „Computer Gaming World” – na 5. miejscu wśród najlepszych gier i na 3. wśród najbardziej innowacyjnych[148][149][150]. Serwis GameSpot w 2000 roku uznał Dooma za drugą najlepszą grę w historii[151]. Rok później gra zajęła 1. miejsce w rankingu najlepszych gier wszech czasów portalu GameSpy, opartym na głosach ponad 100 twórców gier i dziennikarzy[152][153], a „Game Informer” umieścił ją na 6. miejscu[154]. Serwis GameTrailers uznał ją w 2009 roku za najbardziej przełomową grę na PC, a „Game Informer” w tym samym roku znów dał jej 6. miejsce[155][156]. W zestawieniu najlepszych gier na PC, które redakcja „PC Gamer UK” opublikowała w 2015 roku, gra zajęła 23. miejsce[157]. Doom znalazł się też wśród najlepszych gier wszech czasów m.in. w rankingach „GamesMaster”[158], „Hyper”[159], „The Independent”[160], „Entertainment Weekly”[161], „GamesTM”[162], serwisów Jeuxvideo.com[163] i Gamereactor[164], tygodnika „Time”[165], serwisu Polygon[166] i dziennika „The Times” – jeszcze w 2023 roku[167].
Gry doomopodobne

Sukces Dooma przyczynił się do powstania dziesiątek nowych strzelanek pierwszoosobowych[168]. W 1998 roku „PC Gamer” nazwał go „prawdopodobnie najczęściej naśladowaną grą wszech czasów”[169]. Popularność tytułu przyczyniła się do powstania wielu gier wzorowanych na Doomie[170], a w konsekwencji do ukucia terminu „gra doomopodobna”. W połowie lat 90. zaczęto nim określać produkcje tworzone na wzór Dooma, takie jak Heretic czy Blood[171]. Po angielsku takie gry nazywano często „klonami Dooma” (Doom clones). Określenie „strzelanka pierwszoosobowa” (first-person shooter) wyparło tę nazwę gatunku dopiero po kilku latach[172][173][174]. Nazwa „strzelanka pierwszoosobowa” nie była jeszcze wtedy utrwalona, dlatego Dooma opisywano jako „przygodę z perspektywy pierwszej osoby” (first person perspective adventure) i „nastrojową grę akcji 3D” (atmospheric 3-D action game)[128]. Z czasem gry o zbliżonym charakterze rozgrywki przekształciły się w jeden z gatunków gier komputerowych – strzelanki pierwszoosobowe. Doom jest uznawany za jeden z kamieni milowych w rozwoju i popularyzacji tego gatunku[170].
Klony Dooma były zarówno wiernymi naśladownictwami, jak i bardziej nowatorskimi odmianami gatunku. id Software udzieliło licencji na silnik Dooma kilku innym firmom. Powstało dzięki temu kilka gier podobnych do Dooma, w tym Heretic (1994), Hexen: Beyond Heretic (1995) i Strife: Quest for the Sigil (1996)[173]. W 1996 roku firma Ralston Foods wydała opartą na Doomie grę Chex Quest. Była to promocja, która miała zwiększyć sprzedaż płatków śniadaniowych[175]. Inne gry były inspirowane Doomem, a o niektórych krążyły plotki, że powstały dzięki inżynierii odwrotnej jego silnika. Należał do nich Star Wars: Dark Forces (1995) studia LucasArts[173][176]. Kilka innych gier nazywanych klonami Dooma, np. PowerSlave (1996) i Duke Nukem 3D (1996), korzystało z silnika Build z 1995 roku. Ten silnik 2,5D, inspirowany Doomem, stworzył Ken Silverman, który w pewnym zakresie konsultował się z Johnem Carmackiem[173][177].
Kontynuacje
Po ukończeniu Dooma id Software zaczęło pracować nad kontynuacją na tym samym silniku. Doom II trafił do sklepów 10 października 1994 roku, dziesięć miesięcy po pierwszej grze. GT Interactive jeszcze przed premierą Dooma przedstawiło id plany wydania sklepowych wersji Dooma i Dooma II. id postanowiło stworzyć kontynuację jako zestaw epizodów, a nie nową grę, co pozwoliło Johnowi Carmackowi i pozostałym programistom zacząć pracę nad kolejną grą id, Quake[178]. Doom II był najlepiej sprzedającym się programem komputerowym w Stanach Zjednoczonych w 1994 roku. W ciągu roku sprzedano ponad 1,2 mln egzemplarzy[179][180].
Po Doomie II id wydało dodatek Master Levels for Doom II (1995). Zawierał 21 zamówionych poziomów i ponad 3000 poziomów do Dooma i Dooma II stworzonych przez użytkowników[181]. Dwa zestawy poziomów do Dooma II, stworzone przez dwa zespoły amatorów, id wydało razem jako samodzielną grę Final Doom (1996)[182][183]. Doom i Doom II znalazły się też, obok wcześniejszych gier id, w kompilacji id Anthology (1996)[184]. Seria Doom trwa od lat 90. w wielu odsłonach i formach. Obejmuje gry Doom 3 (2004), Doom (2016) i Doom Eternal (2020), a także inne gry z serii (spin-offy)[185][186][187][188]. Doom 3 twórcy określali nie jako kontynuację poprzednich gier, ale jako „opowiedzenie tej samej historii na nowo”[189]. Rok po nim ukazał się dodatek Doom 3: Resurrection of Evil[190]. Seria obejmuje też kilka powieści, komiks, gry planszowe i dwa filmy: Doom (2005) i Doom: Annihilation (2019)[191][192][193]. Film z 2005 roku, w reżyserii Andrzeja Bartkowiaka, luźno bazuje na serii gier[194].
Kontrowersje
Doom słynął z bardzo brutalnych scen przemocy i satanistycznych motywów, które wywołały kontrowersje w wielu różnych środowiskach[195]. Wersja na 32X była jedną z pierwszych gier, które Entertainment Software Rating Board oznaczyła kategorią Mature 17+ ze względu na krwawą przemoc i charakter gry. Pierwszą taką grą był Doom II[195][196][197]. W Niemczech wkrótce po premierze niemiecki federalny urząd do spraw mediów szkodliwych dla młodzieży uznał Dooma za grę „szkodliwą dla nieletnich”. Nie wolno było jej sprzedawać dzieciom ani wystawiać w miejscach, w których dzieci mogłyby ją zobaczyć. Decyzję uchylono dopiero w 2011 roku[198].
Doom ponownie wywołał kontrowersje w Stanach Zjednoczonych, gdy okazało się, że Eric Harris i Dylan Klebold, sprawcy masakry w Columbine High School z 20 kwietnia 1999 roku, byli zapalonymi graczami[199]. Planując masakrę, Harris napisał w dzienniku, że zabijanie będzie „jak granie w Dooma”[200]. Później rozeszła się plotka, że Harris zaprojektował własny poziom Dooma, który przypominał szkołę i był zaludniony postaciami jego kolegów z klasy i nauczycieli. Miał na nim ćwiczyć przed strzelaniną[201]. Harris rzeczywiście zaprojektował kilka własnych poziomów do Dooma, znanych później jako „poziomy Harrisa” (Harris levels), ale żaden z nich nie był wzorowany na szkole[201]. Krytyk i założyciel Killology Research Group David Grossman nazwał Dooma „symulatorem masowego mordu”[202].
W najwcześniejszych wersjach gry na poziomie E1M4: Command Control znajduje się budowla w kształcie swastyki, umieszczona jako nawiązanie do Wolfensteina 3D. Według Romero usunięto ją w późniejszych wersjach na prośbę weterana wojskowego, z szacunku dla niego[29].
Społeczność graczy
Popularność Dooma i jego nowatorskie rozwiązania przyciągnęły społeczność graczy, która istnieje od dziesięcioleci[203]. Ważnym czynnikiem popularności gry był tryb deathmatch[15]. To w Doomie po raz pierwszy użyto określenia „deathmatch”, a gra przybliżyła szerokiej publiczności strzelaniny wieloosobowe[203][204]. Powstała dzięki temu liczna społeczność graczy, którzy wcześniej nie znali szybkiej walki wieloosobowej[203].
Popularna była też wszechstronność plików WAD, które umożliwiały tworzenie poziomów przez użytkowników i innych modyfikacji gry. John Carmack i Romero zdecydowanie popierali obsługę modyfikacji wbrew innym pracownikom id, którzy obawiali się skutków handlowych i prawnych. Pliki WAD udostępniały dane gry, ale id nie opublikowało instrukcji, jak działają. Gracze potrafili jednak modyfikować wersje alfa gry, które wyciekły, i już w ciągu kilku tygodni od premiery udostępnili edytory poziomów[205].
26 stycznia 1994 roku student Brendon Wyber pokierował grupą, która stworzyła pierwszy pełny edytor poziomów, Doom Editor Utility. W marcu Jeff Bird stworzył dzięki niemu pierwszy własny poziom[205][206]. Potem powstały „niezliczone” kolejne, w tym wiele modyfikacji typu total conversion opartych na innych seriach, np. na Obcym i Gwiezdnych wojnach. Powstał też DeHackEd – edytor łatek, który w 1994 roku wydał Greg Lewis i który pozwalał modyfikować silnik gry[205][207]. Wkrótce po pojawieniu się pierwszych modyfikacji dyrektor generalny id Wilbur opublikował na stronie firmy warunki prawne. Pozwalały autorom modyfikacji pobierać za nie opłaty bez żadnych należności dla id, a jednocześnie zwalniały firmę z odpowiedzialności i obowiązku wsparcia[205].
Modyfikacje Dooma były bardzo popularne i porównywano je korzystnie z oficjalnymi poziomami dodanymi w The Ultimate Doom[107][108]. W pierwszych latach po premierze powstały tysiące poziomów stworzonych przez użytkowników. Ponad 3000 takich poziomów do Dooma i Dooma II znalazło się w oficjalnym wydaniu sklepowym Master Levels for Doom II (1995)[181]. Firma WizardWorks wydała kilka zbiorów modyfikacji do Dooma i Dooma II pod nazwą D!Zone[208]. Co najmniej jednego autora modyfikacji, Tima Willitsa, zatrudniło później id Software[209]. Modyfikacje powstają nadal, a społeczność co roku przyznaje najlepszym z nich nagrody Cacowards[210]. W 2016 roku Romero stworzył dwa nowe poziomy do Dooma: E1M4b („Phobos Mission Control”) i E1M8b („Tech Gone Bad”)[211][212]. W 2018 roku, z okazji 25. rocznicy premiery Dooma, Romero zapowiedział Sigil, nieoficjalny piąty epizod z dziewięcioma poziomami. Sigil ukazał się 22 maja 2019 roku w cenie 6,66 euro, ze ścieżką dźwiękową Bucketheada. 31 maja wydano go ponownie za darmo, ze ścieżką dźwiękową Jamesa Paddocka. Później ukazało się też wydanie fizyczne[213][214]. Szósty epizod, Sigil II, ukazał się w 30. rocznicę premiery gry, 10 grudnia 2023 roku. Wersja cyfrowa znów kosztowała 6,66 euro i miała ścieżkę dźwiękową zespołu Valient Thorr, a oprócz niej ukazały się wydania fizyczne na dyskietkach[215].
Oprócz plików WAD Doom ma funkcję, która pozwala nagrywać i odtwarzać rozgrywkę w plikach nazywanych demami[216]. Speedruny istniały już przed Doomem, ale jego premiera zbiegła się z falą popularności speedrunningu. Wzmocniły ją społeczności internetowe powstające w raczkującym internecie[217]. Dema były niewielkimi plikami, które łatwiej niż pliki wideo można było udostępniać w ówczesnych BBS-ach[216]. W rezultacie przypisuje się Doomowi stworzenie społeczności speedrunnerów gier komputerowych[218][219]. Społeczność speedrunnerów Dooma działa od dziesięcioleci. Jeszcze w 2019 roku jej członkowie pobijali rekordy ustanowione w 1998 roku[220]. O Doomie pisano, że ma „jedną z najdłużej działających społeczności speedrunnerów” i jest „kwintesencją gry do speedrunów”[221][222].
Uwagi
- ↑ Muzykę do portów na konsole PlayStation i Sega Saturn skomponował Aubrey Hodges[3], a w wersji z 2024 roku wykorzystano aranżacje „IDKFA” Andrew Hulshulta z 2016 roku.
- ↑ Wersja z 2019 roku korzysta z silnika Unity, a wersja z 2024 roku – z silnika KEX Engine.
Przypisy
- ↑ a b c d e f g Doom (PC). Gry-Online. [dostęp 2014-01-08].
- ↑ Ultimate Doom i Ultimate Quake w listopadzie. Interia, 2001-10-10. [dostęp 2023-03-30].
- ↑ John Niver: Doom Music. Video Game Music Online, 2012-08-01. [dostęp 2023-08-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-03)]. (ang.).
- ↑ David Craddock, Knee-Deep in the Ports: Ranking the Best (and Worst) Versions of Doom [online], Shacknews, 17 marca 2020 [dostęp 2022-02-18] (ang.).
- ↑ Andrew Webster: 'Doom' at 20: John Carmack's hellspawn changed gaming forever. The Verge. [dostęp 2014-01-08]. (ang.).
- ↑ The First Pictures: Quake: The Fight for Justice, „Maximum” (1), EMAP, październik 1995, s. 134–135, ISSN 1360-3167, Cytat: Doom was criticised for not being a true 3D product – in fact, it's best described as 2.5D (if you will) because although each level could be staged at various heights, it was impossible to stack two corridors on top of one another in any given stage. (ang.).
- ↑ Michael Swaim, Seth G. Macy: Doom Eternal: The Story So Far. IGN, 2020-01-17. [dostęp 2022-11-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-11-12)]. (ang.).
- ↑ a b Michael Walters: Doom (1993) Nintendo Switch Review: A Classic That Refuses To Feel Dated. The Gamer, 2019-07-28. [dostęp 2022-11-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-11-12)]. (ang.).
- ↑ Tommy Thompson: The AI of Doom (1993). Game Developer, 2022-05-02. [dostęp 2022-11-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-11-12)]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 124–131. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ The 10 Greatest Cheat Codes in Gaming HistoryDoom: God Mode. Complex Networks, 2011-11-16. [dostęp 2017-07-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-17)]. (ang.).
- ↑ Sebastian Anthony: Doom, the original and best first-person shooter, is 20 years old today. ExtremeTech, 2013-12-10. [dostęp 2017-07-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-22)]. (ang.).
- ↑ Gregg Keizer, Virtual Worlds – Doom, „Electronic Entertainment” (4), IDG, kwiecień 1994, s. 94, ISSN 1074-1356 (ang.).
- ↑ a b c d e f David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 148–153. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ a b David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 182–184. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ Dan Pinchbeck: Doom: Scarydarkfast. University of Michigan Press, 2013, s. 65–66. ISBN 978-0-472-05191-5. (ang.).
- ↑ a b Gerald A. Voorhees, Joshua Call, Katie Whitlock, Guns, Grenades, and Grunts: First-Person Shooter Games, Bloomsbury Publishing, 2 listopada 2012, s. 97, ISBN 978-1-4411-4626-7 (ang.).
- ↑ a b Doom Manual, id Software, 1993 [dostęp 2026-09-28] (ang.).
- ↑ Owen S. Good: Original Doom gets unofficial sequel from creator, for free. Polygon, 2019-06-01. [dostęp 2023-08-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-12-16)]. (ang.).
- ↑ a b Computer Gaming World's Hall of Fame. 1Up.com. [dostęp 2016-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]. (ang.).
- ↑ Andy Slaven: Video Game Bible, 1985-2002. Trafford Publishing, 2002, s. 53. ISBN 978-1-55369-731-2. (ang.).
- ↑ Colin Williamson: Wolfenstein 3D DOS Review. AllGame. [dostęp 2016-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-15)]. (ang.).
- ↑ IGN's Top 100 Games (2003). IGN. [dostęp 2016-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-19)]. (ang.).
- ↑ Noah Shachtman: May 5, 1992: Wolfenstein 3-D Shoots the First-Person Shooter Into Stardom. Wired, 2008-05-05. [dostęp 2016-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-25)]. (ang.).
- ↑ John Romero: Doom Guy: Life in First Person. Harry N. Abrams, 2023, s. 126–145. ISBN 978-1-4197-5811-9. (ang.).
- ↑ a b David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 118–121. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k John Romero, Tom Hall, Classic Game Postmortem – Doom [wideo], Game Developers Conference, 2011 [dostęp 2018-02-06] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-06] (ang.).
- ↑ Alexander Antoniades: Monsters from the Id: The Making of Doom. Gamasutra, 2013-08-22. [dostęp 2018-03-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-25)]. (ang.).
- ↑ a b c d e f We Play Doom with John Romero. IGN, 2013-12-10. [dostęp 2018-02-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-11)]. (ang.).
- ↑ David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 122–123. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ a b James Batchelor: Video: John Romero reveals level design secrets while playing Doom. MCV, 2015-01-26. [dostęp 2018-02-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-02-02)]. (ang.).
- ↑ On the Horizon, „Game Players PC Entertainment”, 6 (3), GP Publications, maj 1993, s. 8, ISSN 1087-2779 (ang.).
- ↑ Jonathan Mendoza: The Official DOOM Survivor's Strategies and Secrets. Sybex, 1994, s. 249–250. ISBN 978-0-7821-1546-8. (ang.).
- ↑ John Romero, Matt Barton, Matt Chat 53: Doom with John Romero [wideo], fragment 4:15–8:00, Matt Barton, 13 marca 2010 [dostęp 2018-02-02] [zarchiwizowane z adresu 2016-11-24] (ang.).
- ↑ a b c d e 12: Destined to DOOM. W: John Romero: Doom Guy: Life in First Person. Harry N. Abrams, 2023. ISBN 978-1-4197-5811-9. (ang.).
- ↑ Andrew S. Bub: Sandy Petersen Speaks. GameSpy, 2002-07-10. [dostęp 2018-01-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-03-22)]. (ang.).
- ↑ a b c d e f David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 132–147. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ Sandy Petersen, Tales from the Dark Days of Id Software [wideo], fragment 0:45–1:30, YouTube, 20 kwietnia 2020 [dostęp 2022-03-15] [zarchiwizowane z adresu 2022-03-15] (ang.).
- ↑ John Romero, The Early Days of id Software [wideo], Game Developers Conference, 2016 [dostęp 2018-02-05] [zarchiwizowane z adresu 2017-07-07] (ang.).
- ↑ Mia Consalvo: Atari to Zelda: Japan's Videogames in Global Contexts. MIT Press, 2016, s. 201–203. ISBN 978-0-262-03439-5. (ang.).
- ↑ a b Paul C. Schuytema, The Lighter Side of Doom, „Computer Gaming World” (121), sierpień 1994, s. 140–142, ISSN 0744-6667 (ang.).
- ↑ David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 166. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ Keith Stuart: Doom at 30: what it means, by the people who made it. The Guardian, 2023-12-08. [dostęp 2023-12-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-12-17)]. (ang.).
- ↑ Jonathan Mendoza: The Official DOOM Survivor's Strategies and Secrets. Sybex, 1994, s. 247. ISBN 978-0-7821-1546-8. (ang.).
- ↑ John Romero: Influences on Doom Music. rome.ro, 2005-04-19. [dostęp 2018-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-01)]. (ang.).
- ↑ a b Dan Pinchbeck: Doom: Scarydarkfast. University of Michigan Press, 2013, s. 52–55. ISBN 978-0-472-05191-5. (ang.).
- ↑ Bobby Prince: Deciding Where To Place Music/Sound Effects In A Game. Bobby Prince Music, 2010-12-29. [dostęp 2018-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-12)]. (ang.).
- ↑ Scott Tobin, Bobby Prince, Composers Play – "Doom" Coop with Bobby Prince! – Part 4 [wideo], fragment 5:00–5:30, YouTube, 12 października 2018 [dostęp 2023-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2023-05-12] (ang.).
- ↑ David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House Publishing Group, 2003. ISBN 0-375-50524-5. (ang.).
- ↑ Doom (Game). Giant Bomb. [dostęp 2014-03-24]. (ang.).
- ↑ Michel Marriot: In the Background, a Man in the Gaming Forefront. The New York Times, 2004-08-05. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-17)]. (ang.).
- ↑ Steven Totilo: Memories Of Doom, By John Romero & John Carmack. Kotaku, 2013-12-10. [dostęp 2018-10-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-10-15)]. (ang.).
- ↑ The Ultimate Doom: Thy Flesh Consumed. Jeuxvideo.com. [dostęp 2018-01-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-11-04)]. (fr.).
- ↑ Dave Taylor, Linux Doom for X released [online], comp.os.linux.announce, 9 września 1994, message-id: [email protected] [zarchiwizowane z adresu 2017-03-28] (ang.).
- ↑ Johnny L. Wilson, Ken Brown, Chris Lombardi, Mike Weksler, Terry Coleman, The Designer's Dilemma: The Eighth Computer Game Developers Conference, „Computer Gaming World”, lipiec 1994, s. 26–31, ISSN 0744-6667 (ang.).
- ↑ David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 217–219. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ a b Anthony Sebastian: Gabe Newell Made Windows a Viable Gaming Platform, and Linux Is Next. ExtremeTech, 2013-09-24. [dostęp 2015-08-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]. (ang.).
- ↑ Patrick Klepek: That Time Bill Gates Starred In A Doom Promo Video. Kotaku, 2016-05-16. [dostęp 2023-06-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-02-02)]. (ang.).
- ↑ Doom (1993) – PC. IGN. [dostęp 2017-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-30)]. (ang.).
- ↑ Doom. W: Kieren Hawken: The A-Z of Atari Jaguar Games – Volume 1. Andrews UK, 2017. ISBN 978-1-78538-734-0. (ang.).
- ↑ Richard Cobbett: Doom 3 shines flashlight on The Lost Mission (And doesn't even need to put down its gun!). PC Gamer, 2012-08-03. [dostęp 2018-01-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-25)]. (ang.).
- ↑ Ethan Gach: Looks Like The Original Doom Games Are Coming To Switch As Soon As Today [Update]. Kotaku, 2019-07-26. [dostęp 2023-06-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-05-04)]. (ang.).
- ↑ Taylor Lyles: DOOM and DOOM 2 Getting New Enhanced Versions With a Brand-New Episode and More. IGN, 2024-08-08. [dostęp 2024-08-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-08-08)]. (ang.).
- ↑ Jay Peters: Doom and Doom II get a 'definitive' re-release that's packed with upgrades. The Verge, 2024-08-08. [dostęp 2024-08-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-08-08)]. (ang.).
- ↑ Gallup UK PlayStation sales chart, „Official UK PlayStation Magazine” (5), Future, kwiecień 1996, ISSN 1752-2102 (ang.).
- ↑ Damien McFerran, Retroinspection: Sega 32X, „Retro Gamer” (77), Imagine Publishing, maj 2010, s. 44–49, ISSN 1742-3155 (ang.).
- ↑ a b Doom, „Maximum” (2), EMAP, listopad 1995, s. 148–149, ISSN 1360-3167 (ang.).
- ↑ DOOM Classic on the App Store on iTunes. Apple. [dostęp 2014-01-08]. (ang.).
- ↑ John D. Carmack: doomsrc.txt. [w:] Doom source code release notes [on-line]. id Software, 1997-12-23. [dostęp 2008-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-02)].
- ↑ Doom Open Source Release. GitHub. [dostęp 2023-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-15)]. (ang.).
- ↑ Doom Source Now GPL. [w:] Doomworld [on-line]. Linguica, 1999-10-03. [zarchiwizowane z tego adresu (2001-12-01)]. (ang.).
- ↑ Maarten Goldstein: Doom Source GPL'ed. Shacknews, 1999-10-04. [dostęp 2020-10-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-17)]. (ang.).
- ↑ Matthew DeCarlo: A List of PC Game Classics Available Free of Charge. TechSpot, 2010-03-11. [dostęp 2023-06-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-26)]. (ang.).
- ↑ Benj Edwards: How to Play Classic "Doom" in Widescreen on Your PC or Mac. How-To Geek, 2020-04-15. [dostęp 2020-10-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-18)]. (ang.).
- ↑ But Can It Run Doom?. Wired, 2003-01-01. [dostęp 2018-01-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-29)]. (ang.).
- ↑ Leon Hurley: Watch Doom running on an ATM, a printer... and 10 other weird, non-gaming machines. GamesRadar+, 2017-05-15. [dostęp 2018-01-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-18)]. (ang.).
- ↑ Omri Petitte: Pianos, printers, and other surprising things you can play Doom on. PC Gamer, 2016-02-02. [dostęp 2018-01-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-06)]. (ang.).
- ↑ Evan A. Mauser: Doom – Review. AllGame. [dostęp 2014-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-14)]. (ang.).
- ↑ Kamil Mętrak. Doom. „Secret Service”, s. 36, luty 1994. Warszawa: ProScript Sp. z o.o.. ISSN 1230-7726. (pol.).
- ↑ a b Doom for PC. GameRankings, 2014-01-08. [dostęp 2020-04-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-08)]. (ang.).
- ↑ a b David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 176–178. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 113–117. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ a b Lovers of guts and gore should meet this Doom. The Courier-Journal, 1994-05-07. s. 20. [dostęp 2023-10-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-10-08)]. (ang.).
- ↑ Games. Fort Worth Star-Telegram, 1995-10-29. s. 93. [dostęp 2022-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-22)]. (ang.).
- ↑ a b David McCandless: Games That Changed The World: Doom. PC Zone, 2002-06-12. [dostęp 2018-07-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-09)]. (ang.).
- ↑ David Welch: id's sales strategy: hook the users with freebies. Dallas Business Journal, 1996-06-14. s. 20. [dostęp 2023-10-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2002-09-21)]. (ang.).
- ↑ Player Stats: Top 10 Best-Selling Games, 1993 – Present, „Computer Gaming World” (170), wrzesień 1998, s. 52, ISSN 0744-6667 (ang.).
- ↑ PC Data Top Games of All Time. IGN, 1999-11-01. [dostęp 2018-05-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2000-03-02)]. (ang.).
- ↑ Stuart Clark: Denting the ego of Id. The Sydney Morning Herald, 1999-02-20. s. 209. [dostęp 2021-09-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-08-21)]. (ang.).
- ↑ James F. Dunnigan: Wargames Handbook: How to Play and Design Commercial and Professional Wargames. Wyd. 3. Writers Club Press, 2000, s. 14–17. ISBN 978-0-595-15546-0. (ang.).
- ↑ The PC Gamer Top 50 PC Games of All Time, „PC Gamer UK”, 1 (5), Future, kwiecień 1994, s. 43–56, ISSN 1351-3540 (ang.).
- ↑ Top 40: The Best Games of All Time, „PC Gamer US”, 1 (3), Future, sierpień 1994, s. 42, ISSN 1080-4471 (ang.).
- ↑ a b Brenda Romero and John Romero Bios. Romero.com. [dostęp 2023-08-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-03-15)]. (ang.).
- ↑ The PC Gamer Games of the Year, „PC Gamer UK”, 2 (1), Future, grudzień 1994, ISSN 1351-3540 (ang.).
- ↑ Announcing The New Premier Awards, „Computer Gaming World” (118), czerwiec 1994, s. 51–58, ISSN 0744-6667 (ang.).
- ↑ a b Gregg Keizer, Doom, „Electronic Entertainment” (4), International Data Group, kwiecień 1994, s. 94, ISSN 1074-1356 (ang.).
- ↑ a b Kate Cox: Six Reviewers Travel From The Past To Shoot Their Way Through Doom. Kotaku, 2012-10-17. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-13)]. (ang.).
- ↑ James V. Trunzo, The Silicon Dungeon, „White Wolf” (49), White Wolf Publishing, listopad 1994, s. 52–53, ISSN 0897-9391 [dostęp 2025-10-12] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-07] (ang.).
- ↑ a b c David McCandless, Review: Doom, „PC Zone” (13), Future, kwiecień 1994, s. 68–72, ISSN 0967-8220 (ang.).
- ↑ a b c d e f Bryan Walker, Hell's Bells and Whistles: id Software's Doom, „Computer Gaming World” (116), marzec 1994, s. 38–39, ISSN 0744-6667 (ang.).
- ↑ Paul Rand, Gary Lord, Reviews: Doom, „Computer and Video Games” (148), Future, marzec 1994, s. 72–73, ISSN 0261-3697 (ang.).
- ↑ a b c Doug Kaufman, Eye of the Monitor: Doom, „Dragon” (203), TSR, marzec 1994, s. 59–62, ISSN 1062-2101 (ang.).
- ↑ a b Doom Review, „Edge” (7), Future, kwiecień 1994, ISSN 1350-1593 [zarchiwizowane z adresu 2012-10-23] (ang.).
- ↑ Oli Welsh: Game of the Week: Journey. Eurogamer, 2012-03-17. [dostęp 2023-10-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-05-29)]. (ang.).
- ↑ Denny Atkin, Sim Hillary, „Compute!”, 16 (4), ABC Publishing, kwiecień 1994, s. 82, ISSN 0194-357X (ang.).
- ↑ Russ Ceccola, Doom: Save Phobos From the Demons of Hell, „Electronic Games”, 2 (7), Katz Kunkel Worley, kwiecień 1994, s. 74, ISSN 0730-6687 (ang.).
- ↑ a b David McCandless, Ultimate Doom: Thy Flesh Consumed, „PC Zone” (29), Future, sierpień 1995, s. 62–64, ISSN 0967-8220 (ang.).
- ↑ a b The Ultimate Doom, „Joystick” (68), Hachette Filipacchi Médias, s. 89, ISSN 1145-4806 (fr.).
- ↑ Sadie Hummer, See You In Hell, My Friend, „Fusion”, 1 (2), Decker Publications, wrzesień 1995, s. 80, ISSN 1083-1118 (ang.).
- ↑ Peter Scisco: The Ultimate Doom Review. GameSpot, 1996-05-01. [dostęp 2020-04-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-07)]. (ang.).
- ↑ Jim Loftus, Doom, „VideoGames” (72), Larry Flynt Publications, styczeń 1995, s. 76, ISSN 1059-2938 (ang.).
- ↑ Peteroo, Doom—Jaguar, „GamePro” (66), International Data Group, styczeń 1995, s. 92–93, ISSN 1042-8658 (ang.).
- ↑ a b Doom versus Doom, „Computer and Video Games” (158), Future, styczeń 1995, s. 72–74, ISSN 0261-3697 (ang.).
- ↑ Toxic Tommy, Doom—32X, „GamePro” (67), International Data Group, luty 1995, s. 58, ISSN 1042-8658 (ang.).
- ↑ Roberto Lorente, Doom, „HobbyConsolas” (57), Axel Springer SE, czerwiec 1996, s. 94–95, ISSN 1134-6582 (hiszp.).
- ↑ Major Mike, Doom: Special PlayStation Edition, „GamePro” (77), International Data Group, grudzień 1995, s. 58–59, ISSN 1042-8658 (ang.).
- ↑ Gary Lord, Mark Patterson, Doom, „Computer and Video Games” (167), Future, październik 1995, s. 82–83, ISSN 0261-3697 (ang.).
- ↑ The Axe Grinder, Doom–Super NES, „GamePro” (68), International Data Group, październik 1995, s. 66, ISSN 1042-8658 (ang.).
- ↑ Doom, „Next Generation”, 1 (10), Imagine Media, październik 1995, s. 126, 128, ISSN 1078-9693 (ang.).
- ↑ Quick Hits: Doom—3DO, „GamePro” (92), International Data Group, maj 1996, s. 72, ISSN 1042-8658 (ang.).
- ↑ Doom for the 3DO?, „Maximum” (4), EMAP, luty 1996, s. 160–161, ISSN 1360-3167 (ang.).
- ↑ Doom, „Mean Machines” (53), EMAP, marzec 1997, s. 66–68, ISSN 0960-4952 (ang.).
- ↑ Rich Leadbetter, Doom, „Sega Saturn Magazine” (16), EMAP, luty 1997, s. 72–73, ISSN 1360-9424 (ang.).
- ↑ a b Brad Shoemaker: The Greatest Games of All Time: Doom. GameSpot, 2012. [dostęp 2023-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-11)]. (ang.).
- ↑ a b Vaspaan Dastoor: Most Impactful FPS Games of All Time. IGN, 2019-05-09. [dostęp 2023-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-14)]. (ang.).
- ↑ Richard Moss: Headshot: A visual history of first-person shooters. Ars Technica, 2016-02-14. [dostęp 2017-10-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-15)]. (ang.).
- ↑ Dan Pinchbeck: Doom: Scarydarkfast. University of Michigan Press, 2013, s. 157–159. ISBN 978-0-472-05191-5. (ang.).
- ↑ a b Carl Therrien, Inspecting Video Game Historiography Through Critical Lens: Etymology of the First-Person Shooter Genre, „Game Studies: The International Journal of Computer Game Research”, 15 (2), 2015 [dostęp 2023-08-20] [zarchiwizowane z adresu 2023-06-01] (ang.).
- ↑ Tristan Donovan: Replay: The History of Video Games. Yellow Ant, 2010, s. 261–262. ISBN 978-0-9565072-0-4. (ang.).
- ↑ Dan Pinchbeck: Doom: Scarydarkfast. University of Michigan Press, 2013, s. 165. ISBN 978-0-472-05191-5. (ang.).
- ↑ George Zachary, Generator: How a Little Game Called Doom May Have Changes the Business World Forever, „Next Generation” (21), Imagine Media, wrzesień 1996, s. 20, ISSN 1078-9693 (ang.).
- ↑ 15: "The Doom Connection". W: Brad King, John Borland: Dungeons & Dreamers: A Story of how Computer Games Created a Global Community. Wyd. 2. ETC Press, 2014. ISBN 978-0-9912227-2-8. (ang.).
- ↑ 12: "id and Ego". W: Brad King, John Borland: Dungeons & Dreamers: A Story of how Computer Games Created a Global Community. Wyd. 2. ETC Press, 2014. ISBN 978-0-9912227-2-8. (ang.).
- ↑ Ten Years of PC Gamer Magazine, „PC Gamer US” (123), Future, maj 2004, ISSN 1080-4471 (ang.).
- ↑ Rick Lane: Doom is eternal: The immeasurable impact of gaming's greatest FPS. PC Gamer, 2024-01-31. [dostęp 2024-02-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-02-07)]. (ang.).
- ↑ A. Kanervisto, J. Pussinen, V. Hautamäki, Benchmarking End-to-End Behavioural Cloning on Video Games, „2020 IEEE Conference on Games, Osaka, Japan”, 2020, s. 558–565, DOI: 10.1109/CoG47356.2020.9231600, arXiv:2004.00981 (ang.).
- ↑ S. Alvernaz, J. Togelius, Autoencoder-augmented neuroevolution for visual doom playing, „2017 IEEE Conference on Computational Intelligence and Games, New York, NY, USA”, 2017, s. 1–8, DOI: 10.1109/CIG.2017.8080408, arXiv:1707.03902 (ang.).
- ↑ Andrew Hutchison, Making the water move: techno-historic limits in the game aesthetics of Myst and Doom, „Game Studies: The International Journal of Computer Game Research”, 8 (1), 2008 [dostęp 2023-08-20] [zarchiwizowane z adresu 2023-03-25] (ang.).
- ↑ Johanna Burkhardt, Wolfgang Lenhard, A Meta-Analysis on the Longitudinal, Age-Dependent Effects of Violent Video Games on Aggression, „Media Psychology”, 25 (3), 2022, s. 499–512, DOI: 10.1080/15213269.2021.1980729 (ang.).
- ↑ Chrysovalantis Kefalis, The Effects of Video Games in Memory and Attention, „International Journal of Educational Psychology”, 10 (1), 2020, s. 51, DOI: 10.3991/ijep.v10i1.11290 (ang.).
- ↑ Rich Pelley: A petri dish of human brain cells is currently playing Doom. Should we be worried?. The Guardian, 2026-03-16. [dostęp 2026-03-22]. (ang.).
- ↑ Heather Chaplin: Is That Just Some Game? No, It's a Cultural Artifact. The New York Times, 2007-03-12. s. E7. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-04)]. (ang.).
- ↑ James Ransom-Wiley: 10 most important video games of all time, as judged by 2 designers, 2 academics, and 1 lowly blogger. Joystiq, 2007-03-12. [dostęp 2016-03-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-14)]. (ang.).
- ↑ Trevor Owens: Yes, The Library of Congress Has Video Games: An Interview with David Gibson. The Signal, 2012-09-26. [dostęp 2016-03-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-08)]. (ang.).
- ↑ Doom. The Strong National Museum of Play. [dostęp 2022-05-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-06)]. (ang.).
- ↑ Ethan Beck: Beyoncé and Taylor Swift join Library of Congress's 'national playlist'. The Washington Post, 2026-05-14. [dostęp 2026-05-14]. (ang.).
- ↑ The Games, „Next Generation” (4), Imagine Media, kwiecień 1995, s. 53, ISSN 1078-9693 (ang.).
- ↑ Top 100 Video Games, „Flux” (4), Harris Publications, kwiecień 1995, s. 25, ISSN 1074-5602 (ang.).
- ↑ 150 Best Games of All Time, „Computer Gaming World” (148), listopad 1996, s. 64–80, ISSN 0744-6667 (ang.).
- ↑ The 15 Most Innovative Computer Games, „Computer Gaming World” (148), listopad 1996, s. 102, ISSN 0744-6667 (ang.).
- ↑ GameSpot's 100 Games of the Millennium. GameSpot, 2000-01-02. [dostęp 2022-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2000-10-09)]. (ang.).
- ↑ GameSpy's Top 50 Games of All Time. GameSpy, 07 2001. [dostęp 2005-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-10)]. (ang.).
- ↑ GameSpy's Top 50 Games of All Time. GameSpy. [dostęp 2016-02-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2004-07-27)]. (ang.).
- ↑ Jeff Cork: Game Informer's Top 100 Games of All Time (Circa Issue 100). Game Informer, 2009-11-16. [dostęp 2013-12-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-11)]. (ang.).
- ↑ GT Top Ten Breakthrough PC Games. GameTrailers, 2009-07-28. [dostęp 2011-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-07)]. (ang.).
- ↑ The Top 200 Games of All Time, „Game Informer” (200), GameStop, grudzień 2009, s. 44–79, ISSN 1067-6392 (ang.).
- ↑ Top 100 Greatest Games. „PC Gamer UK”, s. 52-73, 2015-09. Future plc. (ang.).
- ↑ The All Time Top 100 Ever, „GamesMaster” (21), Future, wrzesień 1994, ISSN 0967-9855 (ang.).
- ↑ Top 100 Video Games of All Time, „Hyper” (15), Nextmedia, luty 1995, ISSN 1320-7458 (ang.).
- ↑ The 50 Best Video games: A Legend In Your Own Living-Room. The Independent, 1999-02-06. [dostęp 2022-05-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-18)]. (ang.).
- ↑ We rank the 100 greatest videogames. Entertainment Weekly, 2003-05-13. [dostęp 2018-03-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-09)]. (ang.).
- ↑ GamesTM Top 100, „GamesTM” (100), Future, październik 2010, ISSN 1478-5889 (ang.).
- ↑ Les 100 meilleurs jeux de tous les temps. Jeuxvideo.com, 2011-03-04. [dostęp 2019-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-06-27)]. (fr.).
- ↑ Gamereactor's Top 100 bedste spil nogensinde. Gamereactor, 2017-01-16. [dostęp 2022-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-28)]. (duń.).
- ↑ Matt Peckham i inni, The 50 Best Video Games of All Time, Time, 23 sierpnia 2016, ISSN 0040-781X [dostęp 2016-08-30] [zarchiwizowane z adresu 2016-08-30] (ang.).
- ↑ The 500 Best Video Games of All Time. Polygon, 2017-11-27. [dostęp 2017-12-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-03)]. (ang.).
- ↑ 20 best video games of all time — ranked by an expert jury. The Times, 2023-02-26. [dostęp 2023-03-04]. (ang.).
- ↑ K. Thor Jensen: The Complete History Of First-Person Shooters. PCMag, 2017-10-11. [dostęp 2022-05-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-12)]. (ang.).
- ↑ The 50 Best Games Ever, „PC Gamer US”, 5 (10), Future, październik 1998, s. 86–130, ISSN 1080-4471 (ang.).
- ↑ a b 12×Doom. „Secret Service”. 3/95 (22), s. 30-33, marzec 1995. [dostęp 2026-03-12].
- ↑ FPS – gra doomopodobna, strzelanina. Gry-Online. [dostęp 2014-03-06].
- ↑ Kyle Orland: Attacking the clones: indie game devs fight blatant rip-offs. Ars Technica, 2012-03-07. [dostęp 2023-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-14)]. (ang.).
- ↑ a b c d Benjamin Turner, Kevin Bowen: Bringin' in the Doom Clones. GameSpy, 2003-12-11. [dostęp 2009-02-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-12)]. (ang.).
- ↑ Chris Kohler: Q&A: Doom's Creator Looks Back on 20 Years of Demonic Mayhem. Wired, 2013-12-10. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-04-22)]. (ang.).
- ↑ Michael L. House: Chex Quest – Overview. AllGame. [dostęp 2011-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-17)]. (ang.).
- ↑ Tim Turi: Doom Clone Troopers – The Story Behind Star Wars: Dark Forces. Game Informer, 2015-02-27. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Robert Zak: Blood, Sweat & Laughter: The Beauty Of The Build Engine. Rock Paper Shotgun, 2016-04-13. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-05-28)]. (ang.).
- ↑ David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 180–182. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ Julia Pitta: News Analysis: Playing the Interactive Game. Los Angeles Times, 1995-03-23. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-02)]. (ang.).
- ↑ Brian O'Connell: Gen E: Generation Entrepreneur is Rewriting the Rules of Business. Entrepreneur Press, 1999, s. 50. ISBN 978-1-891984-07-5. (ang.).
- ↑ a b Master Levels for Doom II. Steam. [dostęp 2018-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-07)]. (ang.).
- ↑ Final Doom, „Electronic Gaming Monthly” (87), Ziff Davis, październik 1996, s. 55, ISSN 1058-918X (ang.).
- ↑ Review Crew: Final Doom, „Electronic Gaming Monthly” (89), Ziff Davis, grudzień 1996, s. 88, ISSN 1058-918X (ang.).
- ↑ Joe Siegler: Tech Support: Commander Keen. 3D Realms, 2000. [dostęp 2016-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-02)]. (ang.).
- ↑ Doom 3 – PC. IGN. [dostęp 2018-01-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-30)]. (ang.).
- ↑ Doom – PC. IGN. [dostęp 2018-01-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-12-13)]. (ang.).
- ↑ Oscar Gonzales: Doom Eternal pushed to March 2020. CNET, 2020-03-18. [dostęp 2022-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-08)]. (ang.).
- ↑ Zack Zwiezen: Let's Rank All The Doom Games, From Worst To Best. Kotaku, 2021-04-24. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Sal Accardo: DOOM 3. GameSpy, 2004-08-06. [dostęp 2016-02-19]. (ang.).
- ↑ Doom 3 BFG Edition (PC). Gry-Online. [dostęp 2014-03-06].
- ↑ Richard Cobbett: Doom may be a classic, but were the novels?. PC Gamer, 2020-01-04. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Luke Plunkett: Doom: The Board Game: The Kotaku Review. Kotaku, 2017-02-13. [dostęp 2021-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-11-15)]. (ang.).
- ↑ Stephany Nunneley-Jackson: Doom makers distance themselves from Doom: Annihilation movie. VG247, 2019-03-12. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-21)]. (ang.).
- ↑ Mark Deming: Doom (2005). AllMovie. [dostęp 2014-03-06]. (ang.).
- ↑ a b David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 171. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ The ESRB is Turning 20 – IGN. IGN, 2014-09-16. [dostęp 2016-02-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-16)]. (ang.).
- ↑ ESRB Game Ratings: Search Results: Doom. Entertainment Software Rating Board. [dostęp 2004-12-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-02-16)]. (ang.).
- ↑ Mark Brown: Germany Lifts 17-Year Ban on Demon-Blaster Doom. Wired, 2011-09-01. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Matt Richtel: Game Makers on the Defensive After the Columbine Shootings. The New York Times, 1999-04-29. s. G3. [dostęp 2023-06-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Ron Whitaker: 8 of the Most Controversial Videogames Ever Made. The Escapist, 2015-06-01. [dostęp 2023-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ a b Barbara Mikkelson: Columbine Doom Levels. Snopes, 2005-01-01. [dostęp 2020-06-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-11-22)]. (ang.).
- ↑ Reed Irvine, Cliff Kincaid: Video Games Can Kill. Accuracy in Media. [dostęp 2005-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-05)]. (ang.).
- ↑ a b c Brad Shoemaker: The Greatest Games of All Time: Doom. GameSpot, 2006-02-02. [dostęp 2023-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-09)]. (ang.).
- ↑ Gestalt: Games of the Millennium. Eurogamer, 1999-12-29. [dostęp 2015-06-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]. (ang.).
- ↑ a b c d David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 167–169. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ Matt Hrodey: A Brief History of Doom Mapping. The Escapist, 2019-02-11. [dostęp 2023-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Robert Yang: A People's History Of The FPS, Part 1: The WAD. Rock Paper Shotgun, 2012-09-19. [dostęp 2023-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Dee Jay, Eye of the Monitor: D!Zone, „Dragon” (217), TSR, maj 1995, s. 67–74, ISSN 1062-2101 (ang.).
- ↑ David Kushner: Masters of Doom: How Two Guys Created an Empire and Transformed Pop Culture. Random House, 2004, s. 212. ISBN 978-0-8129-7215-3. (ang.).
- ↑ Dominic Tarason: The best Doom mods of 2019. Rock Paper Shotgun, 2019-11-25. [dostęp 2023-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Allegra Frank: John Romero's new Doom level is a tease for his next project. Polygon, 2016-04-26. [dostęp 2016-07-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-04)]. (ang.).
- ↑ Allegra Frank: You can download John Romero's first new Doom level in 21 years right now. Polygon, 2016-01-15. [dostęp 2016-10-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-14)]. (ang.).
- ↑ Download Sigil. Romero Games, 2019-05-31. [dostęp 2020-07-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-22)]. (ang.).
- ↑ Matt Wales: John Romero's free, unofficial fifth Doom episode Sigil is finally here. Eurogamer, 2019-05-31. [dostęp 2023-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-20)]. (ang.).
- ↑ Download Sigil II with Thorr Soundtrack. Romero Games, 2023-12-10. [dostęp 2023-12-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-12-10)]. (ang.).
- ↑ a b David Snyder: Speedrunning: Interviews with the Quickest Gamers. McFarland & Company, 2017, s. 34–36. ISBN 978-1-4766-3076-2. (ang.).
- ↑ Erica Lenti: Why Do Gamers Love Speedrunning So Much Anyway?. Wired, 2021-07-10. [dostęp 2021-07-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-10)]. (ang.).
- ↑ Danny Paez: Coined: How "speedrunning" became an Olympic-level gaming competition. Inverse, 2020-03-10. [dostęp 2022-03-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-10-26)]. (ang.).
- ↑ Benjamin Turner: Smashing the Clock. 1Up.com, 2005-08-10. [dostęp 2005-08-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-27)]. (ang.).
- ↑ Alex Walker: Insanely Difficult Doom Record Beaten After 20 Years. Kotaku, 2019-04-09. [dostęp 2023-06-21]. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2023-04-23)]. (ang.).
- ↑ Josh Hawkins: 22-year-old Doom E1M1: Hangar speedrun record finally broken. Shacknews, 2019-04-10. [dostęp 2023-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-28)]. (ang.).
- ↑ Rich Stanton: This Doom 'speedrun' took more than three weeks. PC Gamer, 2022-09-07. [dostęp 2023-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-22)]. (ang.).