Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Chrobotek


Chrobotek
Ilustracja
Chrobotek strzępiasty (Cladonia fimbriata)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

grzyby

Typ

workowce

Klasa

miseczniaki

Rząd

misecznicowce

Rodzina

chrobotkowate

Rodzaj

chrobotek

Nazwa systematyczna
Cladonia P. Browne
Prim. fl. holsat.: 90 (Kilonia, 1756)
Typ nomenklatoryczny

Cladonia subulata (L.) Weber ex F.H. Wigg.

Cladonia P. Browne (chrobotek) – rodzaj grzybów należący do rodziny chrobotkowatych (Cladoniaceae)[1]. Ze względu na symbiozę z glonami zaliczany jest także do grupy porostów[2].

Charakterystyka

Morfologia

Fotobiontami są glony protokokkoidalne. Z reguły są to zielenice z rodzaju Asterochloris, ale zarejestrowano także wiązanie się z bardziej odpornymi na zanieczyszczenia przedstawicielami rodzaju Trebouxia w przypadku grzybów zasiedlających tereny poprzemysłowe[3].

Chrobotki zbudowane są z plechy pierwotnej i plechy wtórnej. Plecha pierwotna jest heteromeryczna, skorupiasta lub listkowata, trwała lub zanikająca. Plecha wtórna to podecja wyrastające z plechy pierwotnej. Zwykle są wzniesione i wyrastają pojedynczo lub tworzą murawkowate skupiska. Mogą być szydłowate, rożkowate, tępo zakończone lub rozszerzające się w kieliszek, mogą być pojedyncze, piętrowe, albo widełkowato lub nieregularnie rozgałęzione. Powierzchnia może być gładka, pilśniowata, pokryta sorediami lub łuseczkami. Podecja na przekroju poprzecznym mają budowę warstwową, w środku zawsze są puste. Na szczycie podecjów znajdują się lecideowe owocniki[4] typu apotecjum. Nie mają wyraźnego, zróżnicowanego brzegu plechy i są zwykle otoczone bezbarwną strefą zwaną ekscypulum, ze względu na brak glonów. Tarczka owocnika ma zwykle jaskrawą barwę, od jaskrawoczerwonej i brązowej do (rzadziej) żółtej, w zależności od gatunku[5][6]. Zarodniki po 8 w worku, jednokomórkowe, bezbarwne. Pyknidia powstają na szczycie podecjów, są brunatne lub czerwone[4].

Rozmnażanie

Partner grzybowy (mykobiont) rozmnaża się płciowo przez zarodniki powstające w owocnikach. Wiele gatunków chrobotków rozmnaża się głównie lub wyłącznie wegetatywnie, rzadko lub wcale nie tworząc apotecjów. Bezpłciowo chrobotki rozmnażają się przez soredia i izydia, niektóre gatunki za pośrednictwem fragmentów plechy lub oderwanych łusek. Soredia powstają u wielu (ale nie wszystkich) gatunków. Gatunki z sorediami można rozpoznać po pylistym, mączystym nalocie. Izydia są większe, często brodawkowate, w postaci łatwo oddzielających się wyrostków służących do rozmnażania wegetatywnego. Są rzadkie i występują tylko u kilku gatunków[5][6].

Siedlisko

Chrobotki występują na odsłoniętym, otwartym gruncie, na próchnicy w lasach, na odsłoniętym torfie, rozkładającym się martwym drewnie, rzadko na korze żywych drzew i bezpośrednio na kamieniach. Wiele gatunków można znaleźć rosnących razem w tych siedliskach. Większość gatunków preferuje kwaśne gleby i słoneczne, dobrze oświetlone miejsca. Szczególnie powszechne są na obszarach, gdzie niedobór składników odżywczych lub płytka gleba hamuje konkurencyjne dla nich rośliny wyższe[6]. Kilka gatunków występuje na siedliskach wapiennych, takich jak rzadkie suche murawy lub skaliste zbocza.[2] Niektóre gatunki są powszechne na otwartych nasypach lub ugorach utworzonych podczas budowy dróg lub ścieżek, podczas gdy inne specjalizują się w określonych siedliskach i dlatego są mniej powszechne. Do najpowszechniejszych gatunków w Europie Środkowej należą chrobotek kubkowaty, chrobotek szydlasty, chrobotek cienki i chrobotek widlasty. Wiele gatunków chrobotków można znaleźć w odpowiednich siedliskach na kilku kontynentach, niemal na całym świecie. Niektóre gatunki są jednak również endemitami lokalnymi mniejszych regionów[5]. Chrobotki są szczególnie pospolite i liczne na północnych, arktycznych szerokościach geograficznych, ale występuje również na tropikalnych nizinach Amazonii i tundrze antarktycznej, z wyjątkiem gleb piaszczystych. Nie występują jedynie w bardzo suchych, pustynnych regionach[7].

Systematyka i nazewnictwo

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Cladoniaceae, Lecanorales, Lecanoromycetidae, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi[1].

Takson Cladonia utworzył Patrick Browne w 1756 r. Gatunkiem typowym jest Cladonia subulata[1]. Synonimy naukowe[8]: Biscladinomyces Cif. & Tomas., Biseucladoniomyces Cif. & Tomas., Capitularia Flörke, Cenomyce Ach., in Luyken, Cenomyces Ach., Cenomyces subdiv. Cladina (Nyl.) Nyl., Cladinomyces Cif. & Tomas., Cladona Adans., Cladonia subgen. Cladina Nyl., Cladoniomyces E.A. Thomas ex Cif. & Tomas., Eucladoniomyces Cif. & Tomas., Helopodium Ach. ex Michx., Phyllocarpos Poir., Pyxidium Hill, Schasmaria (Ach.) Gray, Scyphiphorus Vent., Scyphophorus Ach. ex Michx., Scyphorus Raf. Nazwa polska według Wiesława Fałtynowicza[9].

Gatunki występujące w Polsce
  • Cladonia acuminata (Ach.) Norrl. 1875 – chrobotek wątły
  • Cladonia amaurocraea (Flörke) Schaer. 1850 – chrobotek strunowy
  • Cladonia anitae W.L. Culb. & C.F. Culb. 1982 – chrobotek Anity
  • Cladonia arbuscula (Wallr.) Flot. 1839 – chrobotek leśny (ch. łagodny, chrobotka leśna, ch. łagodna)
  • Cladonia asahinae J.W. Thomson 1976 – chrobotek Asahiny
  • Cladonia bellidiflora (Ach.) Schaer. 1823 – chrobotek strojny
  • Cladonia borealis S. Stenroos 1989 – chrobotek północny
  • Cladonia botrytes (K.G. Hagen) Willd. 1787 – chrobotek gronkowaty
  • Cladonia brevis (Sandst.) Sandst. 1922 – chrobotek karłowaty
  • Cladonia caespiticia (Pers.) P. Gaertn., B. Mey. & Scherb. 1802 – chrobotek darenkowaty
  • Cladonia cariosa (Lilj.) Spreng. 1827 – chrobotek próchniejący
  • Cladonia carneola (Fr.) Fr. 1831 – chrobotek cielisty
  • Cladonia cenotea (Ach.) Schaer. 1823 – chrobotek otwarty
  • Cladonia cervicornis (Ach.) Flot. 1850 – chrobotek okółkowy
  • Cladonia chlorophaea (Flörke ex Sommerf.) Spreng. 1827 – chrobotek kieliszkowaty (chrobotek zielonawy)
  • Cladonia ciliata Stirt. 1888 – chrobotek smukły (chrobotka smukła)
  • Cladonia coccifera (L.) Willd. 1787 – chrobotek koralkowy
  • Cladonia coniocraea (Flörke) Spreng. 1827 – chrobotek szydlasty (chrobotek rdzawy)
  • Cladonia conista (Ach.) Robbins ex A.F. Allen 1930[10] – chrobotek kucnięty
  • Cladonia cornuta (L.) Baumg. 1790 – chrobotek rożkowaty
  • Cladonia crispata (Ach.) Flot. 1839 – chrobotek kędzierzawy
  • Cladonia cryptochlorophaea Asahina 1940 – chrobotek pseudokieliszkowy
  • Cladonia decorticata (Flörke) Flot. 1825[10] – chrobotek bezkorowy
  • Cladonia deformis (L.) Hoffm. 1796 – chrobotek niekształtny
  • Cladonia digitata (L.) Baumg. 1790 – chrobotek palczasty
  • Cladonia diversa Asperges ex S. Stenroos 2012 – chrobotek łuskaczek
  • Cladonia ecmocyna (Ach.) Leight. 1866 – chrobotek wielki
  • Cladonia fimbriata (L.) Fr. 1831 – chrobotek strzępiasty (ch. mniejszy)
  • Cladonia floerkeana (Fr.) Flörke 1828 – chrobotek Floerkego
  • Cladonia foliacea (Huds.) Willd. 1787 – chrobotek rosochaty (ch. liściasty, ch. listkowaty)
  • Cladonia furcata (Huds.) Baumg. 1790 – chrobotek widlasty
  • Cladonia glauca Flörke 1828 – chrobotek siwy
  • Cladonia gracilis (L.) Willd. 1787 – chrobotek wysmukły
  • Cladonia grayi G. Merr. ex Sandst. 1929 – chrobotek Gray’a
  • Cladonia humilis (With.) J.R. Laundon 1984 – chrobotek krępy
  • Cladonia incrassata Flörke 1827 – chrobotek zgrubiały
  • Cladonia macilenta Hoffm. 1796 – chrobotek cienki (ch. laseczkowaty)
  • Cladonia macroceras (Flörke) Ahti 1978[10] – chrobotek olbrzymi
  • Cladonia macrophylla (Schaer.) Stenh. 1865 – chrobotek halny
  • Cladonia macrophyllodes Nyl. 1875[10] – chrobotek wielolistkowy
  • Cladonia merochlorophaea Asahina 1940 – chrobotek pozorny
  • Cladonia norvegica Tønsberg & Holien 1984 – chrobotek norweski
  • Cladonia novochlorophae (Sipman) Brodo & Ahti 1996 – chrobotek pucharkowy
  • Cladonia ochrochlora Flörke 1827[11] – chrobotek rdzawy[9]
  • Cladonia parasitica (Hoffm.) Hoffm. 1796 – chrobotek delikatny
  • Cladonia peziziformis (With.) J.R. Laundon 1984 – chrobotek czapeczkowaty
  • Cladonia phyllophora Hoffm. 1796 – chrobotek zwyrodniały
  • Cladonia pleurota (Flörke) Schaer. 1850 – chrobotek mączysty
  • Cladonia pocillum (Ach.) Grognot 1863 – chrobotek rozetkowy
  • Cladonia polydactyla (Flörke) Spreng. 1827 – chrobotek wcinany
  • Cladonia portentosa (Dufour) Coem. 1865 – chrobotek najeżony (chrobotka najeżona)
  • Cladonia pyxidata (L.) Hoffm. 1796 – chrobotek kubkowaty
  • Cladonia ramulosa (With.) J.R. Laundon 1984 – chrobotek nieregularny
  • Cladonia rangiferina (L.) Weber 1780 – chrobotek reniferowy (chrobotka reniferowa)
  • Cladonia rangiformis Hoffm. 1796 – chrobotek kolczasty (ch. reniferowy)
  • Cladonia rappii A. Evans 1952 – chrobotek boliwijski
  • Cladonia rei Schaer. 1823 – chrobotek borowy
  • Cladonia scabriuscula (Delise) Nyl. 1876 – chrobotek trocinowaty
  • Cladonia squamosa Hoffm. 1796 – chrobotek łuskowaty
  • Cladonia stellaris (Opiz) Pouzar & Vězda 1971 – chrobotek alpejski (chrobotka alpejska)
  • Cladonia straminea (Sommerf.) Flörke 1827 – chrobotek wrażliwy (ch. szorstki)
  • Cladonia strepsilis (Ach.) Mont. 1839 – chrobotek króciutki
  • Cladonia stygia (Fr.) Ruoss 1985 – chrobotek czarniawy (chrobotka czarniawa)
  • Cladonia subcariosa Nyl. 1876[12] - chrobotek popękany
  • Cladonia subcervicornis (Vain.) Kernst. 1900 – chrobotek jeleni
  • Cladonia subulata (L.) F.H. Wigg. 1780 – chrobotek rogokształtny
  • Cladonia sulphurina (Michx.) Fr. 1831 – chrobotek rozdarty
  • Cladonia symphycarpa (Ehrh. ex Schrad.) Fr. 1826 – chrobotek węgierski
  • Cladonia trassii Ahti 1998 – chrobotek Trassa
  • Cladonia turgida Ehrh. ex Hoffm. 1796 – chrobotek rozdęty
  • Cladonia uncialis (L.) F.H. Wigg. 1780 – chrobotek gwiazdkowaty (ch. rożkowy)
  • Cladonia zopfii Vain. 1919 – chrobotek Zopfa

Nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum[13]. Wykaz gatunków i nazwy polskie według Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist[2].

Przypisy

  1. ↑ a b c Index Fungorum [online] [dostęp 2025-11-06] (ang.).
  2. ↑ a b Wiesław Fałtynowicz i inni, Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2024, s. 1–751, ISBN 978-83-62975-47-1 (ang.).
  3. ↑ Piotr Osyczka, Anna Lenart-Boroń, Piotr Boroń, Kaja Rola, Lichen-forming fungi in postindustrial habitats involve alternative photobionts, „Mycologia”, 2020, DOI: 10.1080/00275514.2020.1813486.
  4. ↑ a b Janusz Nowak, Zygmunt Tobolewski, Porosty polskie, Warszawa-Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 670.
  5. ↑ a b c Ana Rosa Burgaz, Teuvo Ahti, Raquel Pino-Bodas, Mediterranean Cladoniaceae. Sociedad Española de Liquenología (SEL), Madrid 2020, s. 117, ISBN 978-84-09-21610-9.
  6. ↑ a b c Gattung Cladonia, [w:] Volkmar Wirth, Markus Hauck, Matthias Schultz, Die Flechten Deutschlands. Tom 1, Stuttgart: Ulmer Verlag, 2013, s. 369–414, ISBN 978-3-8001-5903-1.
  7. ↑ Soili Stenroos, Raquel Pino-Bodas, Jaakko Hyvönen, Helge Thorsten Lumbsch, Teuvo Ahti, Phylogeny of the family Cladoniaceae (Lecanoromycetes, Ascomycota) based on sequences of multiple loci, „Cladistics”, 35, 2019, s. 351–384, DOI: 10.1111/cla.12363.
  8. ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2014-07-03] (ang.).
  9. ↑ a b Wiesław Fałtynowicz, Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Polski, Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2003, s. 9–435, ISBN 83-89648-06-7.
  10. ↑ a b c d Według Index Fungorum takson niepewny.
  11. ↑ W pracy Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist traktowany jako synonim Cladonia coniocraea (Flörke) Spreng., według Index Fungorum to odrębne gatunki.
  12. ↑ Podany pod synonimiczną nazwą Cladonia polycarpoides Nyl.
  13. ↑ Index Fungorum (wyszukiwarka taksonów) [online] [dostęp 2025-11-06] (ang.).