Bildungsroman

Bildungsroman (z niem. Bildung – „kształcenie”, „formowanie” i Roman – „powieść”; dosł. „powieść edukacyjna” albo „powieść formacyjna”) – typ powieści przedstawiającej psychologiczny, moralny i społeczny rozwój protagonisty, zwykle młodego, oraz jego kształtowanie się w relacji z otoczeniem społecznym^[1][2]. W polskiej literaturze krytycznej termin bywa oddawany jako „powieść formacyjna”^[3].

Gatunek wykształcił się w literaturze niemieckiej XVIII wieku. Za wczesny punkt odniesienia dla jego nowelistycznej postaci uznaje się Geschichte des Agathon Christopha Martina Wielanda, natomiast za klasyczny wzorzec gatunku – Lata nauki Wilhelma Meistra Johanna Wolfganga Goethego^[1][2]. Ważną rolę w ukształtowaniu pojęcia odegrał Karl Morgenstern, który w odniesieniu do Lat nauki Wilhelma Meistra posługiwał się terminem Bildungsroman^[3][4].

Fabuła bildungsromanu koncentruje się na kolejnych etapach dojrzewania bohatera. Obejmuje jego konflikty z rodziną, szkołą, środowiskiem społecznym lub własnymi aspiracjami, a także doświadczenia prowadzące do przemiany postawy życiowej^[5]. W ujęciu klasycznym proces ten zmierza do osiągnięcia dojrzałości rozumianej jako pogodzenie osobistych dążeń z wymaganiami społecznymi, choć w nowszych realizacjach gatunku rozwój bohatera może być przedstawiany ironicznie, niepełnie albo jako porażka^[2]. Zakres pojęcia nie jest całkowicie stały: w użyciu ogólnym bywa odnoszone szeroko do powieści o rozwoju młodego bohatera, natomiast w badaniach germanistycznych pozostaje przedmiotem bardziej szczegółowych sporów gatunkowych^[4].

Pokrewnymi pojęciami są Entwicklungsroman, czyli powieść rozwojowa w szerszym sensie, oraz Erziehungsroman, powieść wychowawcza lub edukacyjna. Terminy te bywają stosowane wymiennie, choć w badaniach literackich mogą służyć do odróżniania różnych modeli rozwoju bohatera. Odmianą bildungsromanu jest także Künstlerroman, czyli powieść o kształtowaniu się artysty^[1].

Do przykładów wskazywanych w opracowaniach należą:

• Johann Wolfgang von Goethe – Lata nauki Wilhelma Meistra^[1][2]
• Charles Dickens – Wielkie nadzieje^[1][5]
• Charlotte Brontë – Dziwne losy Jane Eyre^[5]
• James Joyce – Portret artysty z czasów młodości^[5]
• J.D. Salinger – Buszujący w zbożu^[1][5]
• Harper Lee – Zabić drozda^[1]
• Jane Austen – Emma^{[potrzebny przypis]}
• Fiodor Dostojewski – Nietoczka Niezwanowa^{[potrzebny przypis]}
• Daniel Defoe – Moll Flanders^{[potrzebny przypis]}
• Henry Fielding – Historia życia Toma Jonesa, czyli dzieje podrzutka^{[potrzebny przypis]}
• Robert Musil – Niepokoje wychowanka Törlessa^{[potrzebny przypis]}
• Kingsley Amis – Jim szczęściarz(inne języki)^{[potrzebny przypis]}
• Saul Bellow – Przygody Augiego Marcha(inne języki)^{[potrzebny przypis]}
• Gustaw Herling-Grudziński – Inny świat^{[potrzebny przypis]}
• Thomas Mann – Czarodziejska góra^{[potrzebny przypis]}
• Zora Neale Hurston – Ich oczy oglądały Boga(inne języki)^{[potrzebny przypis]}
• Stefan Żeromski – Przedwiośnie^{[potrzebny przypis]}
• Karel Čapek – Osiem twarzy mistrza Foltyna^{[potrzebny przypis]}
• Stefan Żeromski – Syzyfowe prace^{[potrzebny przypis]}
• Robert A. Heinlein – Obcy w obcym kraju^{[potrzebny przypis]}
• Dmitrij Głuchowski – Metro 2033.^{[potrzebny przypis]}

• Entwicklungsroman(inne języki)
• Künstlerroman(inne języki)